گونه شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان

دانشگاه ادیان و مذاهب

پرسش از جهاني بودن موعودباوري به دو گونه ممکن است فهم شود: نخست به اين معنا که آیا همه مردمِ جهان موعودباورند؟ يا که چند درصد مردم جهان موعودباورند؟ اين اگرچه ممکن است پرسش مهمي باشد، اما در اين جستار مد نظر نبوده است. مفهوم ديگري که از اين پرسش مي‌توان مراد کرد اين است که آيا همه ‌اديان و مذاهب موعودباورند يا نه؟ و اگر آري، در چه گستره‌اي؟ و با چه ميزان از رسوخ و فراگيري؟ آنچه در آغاز از اين جستار انتظار مي‌رفت که، اگرچه به نحو ضمني، معلوم کند دقيقاً همين بود که آيا انديشة نجات و يا منجي موعود انديشه‌اي فراديني (بين‌الادياني) و فرامليتي (بين‌المللي) و، به اين معنا، جهاني است يا نه؟
با مطالعه‌اي که صورت گرفت روشن شد که پاسخ اين پرسش في‌الجمله مثبت است و انديشه نجات يا منجي موعود (دقيقاً به معنايي که اخيراً گفته شد) انديشه‌اي جهاني است؛ اگرچه مي‌توان شمار اندکي از اديان، يا دقيق‌تر بگوييم، مذاهب و جريانات ديني را نام برد که اعتنايي به اين انديشه روا نداشته‌اند، اما لااقل در هشت دين تاريخي و زنده جهان (مسيحيت، اسلام، آيين هندو، آيين بودا، يهوديت، آيين کنفوسيوس، آيين دائو، و آيين زرتشتي، که فقط چهار تاي نخست بيش از نود درصد پيروان اديان جهان را در خود جاي داده‌اند) اين انديشه وجودي انکارناشدني دارد.
اما اين پاسخ به نوبه خود سه پرسش ديگر را بر مي‌انگيزد که اکنون بايد بتوان در پرتو داده‌هاي فراهم آمده به آن پاسخ داد. پرسش‌ها از اين قرار است که آیا اين اديان به يک ميزان، به يک گونه، و بالأصاله موعودباورند، يا که از اين سه حيث با هم متفاوت‌اند؟
در پاسخ به پرسش نخست بايد گفت، ميزان موعودباوري اديان، هم به لحاظ کمّي و هم به لحاظ کيفي متفاوت است. به لحاظ کمّي، موعودباور بودن بيشتر قريب به اتفاق اديانِ تاريخي بدان معنا نيست که همه مذاهب و فرقه‌ها و قرائت‌هاي درون اين اديان موعودباور باشند، بلکه تقريباً در همه اديان پيش‌گفته مي‌توان مذاهب و فرقه‌هايي را سراغ گرفت که با وجود انديشه منجي و نجات موعود در متون مقدس و اصلي دين، گرايشي به اين انديشه از خود نشان نمي‌دهند.
براي نمونه اهل حديث از اهل تسنن در دنياي اسلام، پيروان مذهب تِره‌واده (هينه‌يانه) از دو مذهب اصلي بودايي، زيديه از فرق شيعي، فرقه صدوقيان در تاريخ يهوديت، بيشتر هندوها، و جريانات و گرايش‌هاي روشن‌فکري زرتشتي معاصر، به ويژه در ايران را مي‌توان ياد کرد. معمولاً اين مذاهب، فرقه‌ها و يا گرايش‌ها منکر اصل انديشه منجي موعود نمي‌شوند، يا به ندرت مي‌توان موردي را يافت که به لحاظ نظري از پذيرش معناي موعوديِ فقرات متون مقدس خويش طفره رود يا آن را به گونه ديگري تأويل کند، (جريانات روشن‌فکري زرتشتي معاصر در ايران يکي از معدود نمونه‌هاي اين رويکرد است) بلکه بيشتر در عمل است که اين آموزه ديني خويش را ناديده انگاشته و يا در حيات ديني خود جايي به آن اختصاص نمي‌دهند. بنابراين، سبب اين واقعيت را بايد بيشتر در علل و عوامل غير نظري، مانند غلبه جمعيتي و سياسي، وابستگي به قدرت يا به وضع موجود و غير آن جست. (مانند آنچه در فرقه صدوقيان در تاريخ يهود، و در مذهب اشاعره در تاريخ اسلام مي‌توان سراغ گرفت.)
به لحاظ کيفي نيز بايد اذعان کرد که اگرچه انديشه نجات و منجي موعود در متون مقدس و اصلي بيشتر اديان، به‌ويژه اديان بزرگ و تاريخي وجود دارد، اما جايگاه نظري و يا رسوخ و فراگيري آن در همه اديان به يک صورت نبوده است. در برخي، اين انديشه هم در جايگاه انديشه‌اي بنيادين نشسته و هم بازتابي وسيع و گسترده در تاريخ و جوامع پيروان و نيز آيين‌ها و مناسک ديني داشته، به گونه‌اي که آن دين را ديني موعودي ساخته است. براي مثال انديشه بازگشت مسيح در مسيحيت، که موعودباوري اين دين را در خود متجلي مي‌کند، يکي از اصول و عناصر جوهرين مسيحيت تلقي مي‌شود. به‌علاوه، اين آموزه در تاريخ تحولات مسيحيت و نيز در حيات ديني مسيحيان نقشي متناسب با همين جايگاه بنيادين را ايفا کرده است. در حالي که در برخي از همين اديان موعودباور، انديشه منجي موعود در کل نه جايگاه بنياديني در دستگاه نظري دين داشته و نه در زندگي ديني پيروان نقشي به خود اختصاص داده است؛ مانند آيين هندو، که با وجود انعکاس انديشه منجي موعود در متون مقدس آن، موعودباوري در اين دين نه اصلي جوهري است و نه تا به اين زمان در تاريخ و حيات ديني هندوان نقش چندان مهمي را ايفا کرده است. و باز که مي‌نگريم، در همين دين‌هاي موعودباور، به نمونه‌هايي مانند يهوديت نيز برمي‌خوريم که با وجود آن که شايد به لحاظ نظري انديشه منجي موعود در آن عنصري جوهرين به حساب نيايد، اما در تاريخ و جامعه پيروان يا در حيات ديني آنان نقش بسيار مهمي ايفا کرده است.
با همه اين ملاحظات، همين که در دين و فرهنگ تقريباً همه مردم جهان مايه‌هاي انديشه منجي و نجات موعود را مي‌توان سراغ گرفت، کافي است تا اين انديشه را داراي گستره‌اي جهاني بدانيم. بنابراين، شايد اذعان به اين حقيقت چندان مشکل نباشد که انديشه منجي موعود حتي اگر به صورت بالفعل هم در تمام عرصه‌هاي ديني و فکري جهاني حضور فعال و مؤثري ندارد، بالقوه از چنين قابليتي برخوردار است. چنين انديشه‌اي مي‌تواند در ميان همه ملل جهان به مثابه الگويي کهن براي آفرينش تحولات عظيم، و يا فلسفه‌اي مرموز براي تحليل و تفسير روند حوادث حال و آينده جهان عمل کند.
اما سومين پرسش اين بود که آیا همه اديانِ موعودباور بالأصاله واجد چنين انديشه‌اي بوده‌اند، يا که در برخي انديشه منجي و نجات موعود کاملاً اصيل، و در برخي ديگر وام‌گرفته از ديگر اديان است، تا، بنا بر اين، موعودباوري را در اين گروه اديان انديشه‌اي عارضي و غير ضروري تلقي کنيم؟ در پاسخ به اين پرسش ابتدا بايد مراد از اصالت و نيز عاريتي بودن يک انديشه در يک دين را معلوم کنيم. اگر اصالت به معناي برآمدن انديشه‌اي از متن و بطن يک دين، به طور کامل و بي هيچ تأثير و تأثري از ديگر موارد مشابه، ولو در ادبيات و تبيين و تنسيق، باشد، شايد هيچ‌ انديشه‌اي در هيچ ديني اصيل تلقي نتواند شد. اما اگر مراد از اصالت، وجود بن‌مايه‌هاي انديشه در منابع اوليه حجيت ديني، ولو با تفسير و تبيين اصول آن در منابع حجيت ثانوي دين باشد، شايد در پرتو مطالعه‌اي که صورت گرفت بتوان مدعي شد که انديشه منجي موعود در همه اديان بزرگ جهان اصيل است؛ چنان که ديديم اين انديشه، هرچند به‌ اجمال، در متون مقدس اين اديان وجودي غير قابل انکار دارد، و سپس در متون اصلي (متوني که اگرچه وحياني يا اوّلي تلقي نمي‌شوند، اما داراي حجيت و اعتبار ديني‌ِ ثانوي‌اند) شرح و بسط و ايضاح يافته بود.

موضوع:
موعودباوری یا همان اندیشه منجی موعود در ادیان

مخاطبان اصلی:
عموم تحصیلکردگان

مسائل اصلی:
1. آيا موعودباوري پديده‌اي فراگير و جهاني است؟ آيا همه ‌اديان و مذاهب موعودباورند؟ اگر چنين باشد، اين چه لوازم نظري يا عملي در بر دارد؟ 2. آيا موعودباوري در همه موارد به صورت واحدي است يا انواعي دارد؟ 3. انديشه منجي موعود در هر يک از اديان يا جريانات موعودباور به لحاظ اصالت، رسوخ، فراگيري، و سرزندگي چگونه است؟ 4. آيا موعود همه اديان يکي است؟ 5. موعودباوري در خاستگاه خود چگونه انديشه‌اي است؟ 6. نظريه مناسب و قابل قبول براي توجيه فراگيري جهاني انديشه منجي موعود چيست؟ 7. آيا اصولاً موعودباوري انديشه‌اي مثبت و سازنده ارزيابي مي‌شود؟ 8. کدام‌يک از مصاديق موعودانديشي به لحاظ نظري، عملي و ارزشي، مستحکم‌تر، مؤثرتر و متعالي‌تر است؟ 9. موعودباوري چه ربط و نسبتي با جهاني شدن به عنوان يک نظريه و نيز يک پديده دارد؟ 10. انديشه منجي و نجات موعود چه ربط و نسبتي با موضوع صلح يا جنگ جهاني دارد؟

اهداف:
کتاب گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان به طور خاص و مستقيم براي پاسخ به پرسش دوم و سوم از پرسش‌هاي بالا جهت يافته است. هدف غايي اين کتاب، وراي ارائه گزارشي آکادميک از انديشه منجي موعود در اديان و ميزان فراگيري و رسوخ اين انديشه در هر يک از آنها، تبيين گوناگوني و ويژگي‌هاي نوعي موعودباوري‌ها بوده است. به همين مناسبت، در عين بهره‌گيري از روش‌ها و رويکردهاي مناسب با هر يک از محورهاي پيش‌گفته، حاصل و برايند همه را در رويکرد ’پديدارشناسي نوع‌شناختي‘ به کار گرفته‌است. به اين ترتيب، در اين جستار از روش توصيفي، تحليلي، و رويکردهاي متن‌شناختي، تاريخي ـ انتقادي و مردم‌شناختي در جاي خود استفاده شده است، و در عين حال، کوشيده تا داده‌هايي را که براي تبيين ويژگي‌هاي نوعي هر موعودباوري مفيد است فراهم آورده و برجسته کند، و در هر کجا، به‌ويژه در بخش پاياني هر مقاله، آنها را براي گونه‌شناسي انديشه منجي موعود در آن دين يا مذهب به کار گيرد.

نتایج:
اندیشه منجی موعود، اندیشه‌ای اصیل و فراگیر در ادیان بزرگ جهان است. شواهد و مدارک متقنی از وجود این اندیشه در آموزه‌های اولیه بنیانگذاران این ادیان در دست است. در عین حال، این اندیشه در همه ادیان به یک گونه نیست و صور و اشکال متنوعی دارد. به لحاظ گسترش و نفوذ این اندیشه در عمق ایمان و معنویت پیروان نیز تنوع قابل ملاحظه‌ای میان ادیان و حتی مذاهب مختلف یک دین دیده می‌شود.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
این اثر یک تحقیق کاملا آکادمیک است که به‌دور از هر گونه پیش‌داوری و طرفداری و ترویج، به موضوع وجود و تتوع اندیشه منجی موعود در ادیان مختلف پرداخته است. از ویژگی‌های این اثر، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: ۱ـ عدم توجه صرف به شباهت‌هاي ظاهري و توجه به تفاوت‌ها و ويژگي‌هاي فردي و نوعي؛ ۲ـ عدم تکيه بر منابع غير معتبر و سطحي؛ ۳ـ اعتنا به برداشت و تفسير پيروان هر دين از متون مقدس خود در عین توجه متون مقدس؛ ۴ـ عدم تکيه بر قرائتي خاص و اعتنا به ديدگاه‌هاي مختلف در هر دين؛ ۵ـ روشمندي.

محدودیت‌های پژوهش:
نخستين مشکل، یافتن و آماده‌سازی محققاني بوده که در عين برخورداري از تخصص يا ورود نسبي به يکي از اديان، و بهره‌مندي از ويژگي‌هاي لازم براي تحقيق آکادميک، به اين موضوع نيز تعلق خاطر نشان دهند. پس از اين، توجيه طرح براي پژوهندگان مشکل ديگري بود که مدیر طرح با آن دست‌و‌پنجه نرم کرده است؛ طبيعي است که هر محققي با يکي از روش‌ها يا رويکردهاي تحقيقي خو گرفته است، و مشکل مي‌توان کسي را وادار کرد تا از روش و روية مألوف خويش درگذرد. بنابراين، حتي پس از توجيه کامل و اصلاحات مکرر، اين بر عهده مدير طرح بوده است که با ويرايشي کم يا زياد، مقالات را به نسَقِ نسبتاً واحدي درآورد. با اين همه، هنوز غلبه ناخواسته برخي رويکردها مانند رويکرد تاريخي ـ انتقادي بر برخي مقالات اين مجموعه قابل انکار نيست. بي‌سابقه يا لااقل کم‌سابقه بودن تحقيق بر روي موضوع اندیشه منجی موعود، در برخي اديان، مانند آيين‌هاي بودا، کنفوسيوس و دائو بود، سبب ‌شده است تا محققان در این بخش‌ها مجبور باشند براي نخستين بار داده‌ها را از ل ابه لاي متون اوليه و يا آثار پراکنده‌ بيابند و پاسخ پرسش‌هاي اصلي اين مجموعه را از آنها به‌درآورند.
در ساير اديان نيز حتي با وجود آثاري که هست، سابقه‌اي براي مطالعة انديشه منجي موعود با اين رويکرد (پديدارشناسي نوع‌شناختي) نبوده، که اين واقعیت، کار را برای مدیر و محققان این طرح بزرگ مشکل‌تر ‌کرده است. مشکل کمبود منابع دست اول و معتبر از تنگناهایی بوده که محققان این کتاب با آن روبه‌رو بوده‌اند. منابع برخي اديان هنوز ترجمه‌اي به فارسي ندارد، آنهايي هم که هست عموماً چندان قابل اعتماد نيست. منابع دانشگاهي نيز در اين زمينه بيشتر شامل مدخل‌هاي چند دايره‌المعارف و تعدادي تک‌نوشته مي‌شود. به اين سبب، برای تدوین این کتاب، بسياري از داده‌ها با زحمت و دقت فراوان، از لا به لاي متون تاريخي، الهياتي، و ادبي به زبان‌هاي انگليسي، آلماني و عربي استخراج و مورد بهره‌برداري قرار گرفته است.

نویسنده

علی موحدیان عطار

سال نشر

۱۳۸۸

تیراژ

۲۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۵۰۲

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۸۰۹۰-۶۶-۶

ناشر

دانشگاه ادیان و مذاهب

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “گونه شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفده − پنج =