جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

کمال نهایی انسان و راه تحصیل آن از دیدگاه فیلسوفان اسلامی

کمال انسان، مسأله ای است که ذهن اندیشمندان ادیان و مکاتب فلسفی، اخلاقی و تربیتی مختلف را به خود مشغول داشته است. در این میان، فلاسفه اسلامی از جمله ملاصدرا نیز در این باره به نظریهپردازی پرداخته‌اند.
نقطه عزیمت ملاصدرا به دیدگاه خاصش درباره کمال نهایی انسان، عبارت است از: مبانی عام هستی شناختی وی همچون اصالت وجود، تشکیک وجود، وجود رابط معلول نسبت به علت هستی بخش، وحدت شخصی وجود، امکان علم حضوری معلول به علت هستی بخش، و نیز اصول فلسفی انسان شناختی مختص به وی همانند حرکت جوهری نفس، و اتحاد عاقل و معقول.
فلاسفه سابق معتقد بودند کمال نهایی انسان، به وصول نفس به مرتبه عقل مستفاد و اتصال به عقل فعال است. اما صدرالمتألهین در اولین گام، اتصال نفس به عقل فعال را به اتحاد با آن تفسیر نموده است. مقصود از اتحاد نفس با عقل فعال، این است که نفس در اثر حرکت جوهری، اشتداد وجودی یافته، در نهایت مبدل به عقل فعال می‌گردد. به اعتقاد وی، عقل نظری و عملی نفس در این نقطه غایی با یکدیگر متحد می‌گردند.
ملاصدرا در دیدگاه نهایی خود، کمال نهایی انسان را به «فنای فی الله» عرفا می‌داند. وی مرتبه فناء را به مشاهده حضوری نفس از حضرت حق تعالی تفسیر می‌نماید. انسان با پشت سر نهادن مراتب استکمالی واقعیت خود را آن گونه که هست، مشاهده می‌کند، یعنی خود را به علم حضوری، عین تعلق به علت هستی بخش می‌یابد. این ادراک حضوری نفس به حقیقت خود، همان علم حضوری نفس به خداوند متعال نیز هست، چرا که ادراک حضوری آنچه عین ربط است، بدون ادراک طرف ربط ناممکن است. پس ادراک حضوری نفس به حقیقت خود و علم حضوری آگاهانه به حق تعالی، دو روی یک واقعیت می‌باشند.

موضوع:

فلسفه اسلامی

 

مخاطبان اصلی:

دانش‌پژوهان، دانشجویان و پژوهشگران حوزه فلسفه اسلامی

 

مسائل اصلی:
پرسش اصلی این تحقیق، آن است که از منظر صدرالمتألهین بنیانگذار مهمترین مکتب فلسفی اسلام، کمال نهایی انسان چیست. سؤالات فرعی دیگری نیز در تحقیق وجود داشته اند که از جمله مهمترین آنها، این است که نوآوری صدرالمتألهین در این مسأله چه بوده است، او چه نکته ای بر گفته های فلاسفه سابق افزوده، و چه آجری بر ساختمان اندیشه فلسفه اسلامی نهاده است. دیگر آن که، چه مسائل فلسفی دیگری، او را به دیدگاهش رهنمون شده اند، به بیان دیگر، آبشخور فلسفی دیدگاه ملاصدرا در کمال نهایی انسان، کدام مسائل و مبانی فلسفی بوده است. سوم این که، راه وصول به این کمال نهایی چیست و کدامین اعمال و رفتارها، نقش ایجابی و کدامین موانع نقش سلبی در این وادی دارند.

اهداف:
هدف نگارنده از این تحقیق، آن است که از رهگذر عرضه تصویری روشن از دیدگاه ملاصدرا به عنوان بنیانگذار حکمت متعالیه در باب کمال نهایی انسان، در وهله اول، غایت وجود بشری و مقصد وجود او، برای خود نگارنده روشن شود، چرا که داشتن تصویری روشن از غایت نهایی وجود انسان، وی را در تحصیل این کمال غایی مدد میرساند. به بیان دیگر، علم سابق سالک به مقصد نهایی سلوک، در پیمودن طریق منتهی به آن هدف، تأثیر فراوانی دارد.
از سوی دیگر، نهضت نرمافزاری و تحقق تولید علم، به خصوص در قلمرو علوم انسانی، محتاج به مبانی هستی شناختی و انسان شناختی است. در واقع، تحقق علوم انسانی اسلامی، در قدم اول، متوقف بر تببین مبانی این علوم، خاصه دیدگاه های انسان شناختی است. از این رو، این رساله، با تبیین کمال نهایی انسان، یکی از مبانی کلیدی و تأثیرگذار علوم انسانی، و چه بسا مهمترین آنها را تبیین می نماید.

 

نتایج:

به اعتقاد ملاصدرا، کمال نهایی انسان به «فنای فی الله» است که همان ادراک حضوری خداوند متعال از رهگذر ادراک عین الربط بودن ذات خود به حق تعالی است.
دیدگاه ملاصدرا در باب «اتحاد نفس با عقل فعال»، صیرورت و تحول ذاتی نفس به عقل مجرد است.
مبانی هستی شناختی متعدد از جمله: اصالت وجود، تشکیک در وجود، وحدت شخصی وجود، امکان علم حضوری معلول به علت، و مبانی انسان شناختی خاص او مثل: حرکت جوهری نفس، اتحاد عاقل و معقول، و دیدگاه او در باب عقل نظری و عملی از جمله مسائلی هستند که در نیل ملاصدرا به دیدگاه خاصش درباره کمال نهایی انسان، تأثیرگذار بوده‌اند.
وصول آدمی به کمال غاییاش، علاوه بر امداد الهی و تمسک به استاد طریق، منوط به کسب معارف و علوم الهی، التزام به دستورات شرعی، محبت الهی، ذکر و فکر، پیراستن نفس از موانعی چون جهل، گناه و حب دنیاست.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
این کتاب در موضوع خود تقریبا بدون پیشینه است و هیچ اثری تاکنون در خصوص دیدگاه ملاصدرا درباره سعادت انسان را بررسی نکرده است.

 

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
با توجه به عدم اهتمام محققان به موضوع یادشده، میتوان ادعا کرد دیدگاه رقیبی وجود ندارد.

 

محدودیت‌های پژوهش:
دشواری موضوع
پراکندگی مطالب مرتبط در مواضع مختلف آثار ملاصدرا

سال نشر

۱۳۹۰

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۴۴۸

شابک

ISBN : 9789644116643

تقدیرنامه و جوایز

برگزیده در چهاردهمین همایش کتاب سال حوزه

نویسنده

مهدی عبد الهی

ناشر

موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “کمال نهایی انسان و راه تحصیل آن از دیدگاه فیلسوفان اسلامی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.