جلد پشتی
پیش نمایش

کاشان در مسیر تشیع

مؤسسه شیعه شناسی

از كاشان به عناوین مختلف تعبیر شده است. این تعبیرها عبارتند از سه لفظ «قاسان، قاشان، و كاشان». در غالب نوشته ‏هاى قدیم واژه «قاشان» و «قاسان» آمده و به ندرت كلمه «كاشان» استعمال شده است. قمى ،پیوسته این شهر را قاسان تعبیر مى‏كند، ولى یكبار هم كاشان گفته است.
بررسى تاریخ ورود تشیع به كاشان و بررسى عوامل آن، مبتنى بر آن است كه اجمالاً از زمان گرویدن مردم این منطقه به تشیع آگاهى داشته باشیم. به عبارت دیگر لازم است با تأسیس یك اصل، تشیع را در دوره‏ هایى مفروغ‌عنه به شمار آورده و بر اساس آن به بقیه مباحث بپردازیم. از مطالعات اولیه و اجمالى بدست می ‏آید كه پیش از قرن سوم محدثانى از شیعه در كاشان حضور داشته‏ اند، لیكن هنوز تشیع، مذهب غالب آنجا نبوده است.
از نظر چهره های تأثیرگذار تشیع در منطقه به افرادی استناد می شود، یکی از اینان ابولولو است. باید گفت محلى كه امروزه در جاده فین كاشان به عنوان آرامگاه ابولؤلؤ معروف است، ارتباطى به او ندارد و به نظر می رسد این محل از قرن هشتم هجرى به بعد و با عنایت به سابقه تشیع مردم كاشان ایجاد شده و به قاتل عمر نسبت داده شده است. همسر هارون الرشید خلیفه عباسى فرد دیگرى است كه می ‏توان به عنوان چهره ‏اى مؤثر در تحول مذهبى كاشان از او یاد كرد. گفته می ‏شود او شیعه بوده و بناى شهر كاشان را نهاده است. در برخى منابع از حضور دعوتگران فرقه اسماعیلیه در كاشان یا كاشانى بودن بعضى آنان سخن به میان آمده است.
خلاصه آنكه در قرن اول و دوم هجرى در كاشان شخصیتى تأثیرگذار در موضوع تشیع وجود نداشته است تا تغییر مذهب مردمان این شهر را به او نسبت دهیم یا دست كم حضور او را سبب گرایش این مذهب بدانیم. آنچه درباره امام‌زادگان یا افراد دیگر گفته می شود مستند صحیح و علمى ندارد و مطالبی ‏است مبتنى بر داستان كه به دلایلى در طول تاریخ اسلام و تاریخ تشیع ساخته شده است.
كثرت عالمان، محدثان و مؤلفان شیعى در قرن 3 و وجود اصحاب و راویان ائمه در میان ایشان، نشانگر اوج تشیع در كاشان است. با این حال نمی ‏توان این موضوع را عاملى براى ورود تشیع به این شهر دانست، بلكه خود، معلول آن است. چنانكه به نظر می ‏رسد دیگر عوامل بررسى شده تا اینجا نیز دلیل اصلى تشیع كاشان نبوده ‏اند، هر چند عامل سیاسى و فرهنگى تا حدود زیادى مؤثر بوده است.
به نظر می رسد ورود تشیع به كاشان جز تحت تأثیر قم واقع نشده است. ارتباط كاشان و قم با یكدیگر بخصوص در مقایسه با اصفهان، دلیلى بر این تأثیر است. اینكه با فاصله ‏اى كوتاه از رواج شیعه گرى در قم، كاشانی ‏ها آن را پذیرا شدند، دلیل دیگر ماست. و ارتباط مردم كاشان با قم كه از مراكز تشیع ایران در قرن سوم به شمار مى‏رود، بیانگر ورود تشیع به كاشان در این دوره یعنى سده سوم بخصوص نیمه دوم آن است. با آنكه روشن نیست این عالمان و محدثان در كاشان حضور داشته یا به آن رفت و آمد داشته ‏اند، خاستگاه آنان از این شهر، ظهور تشیع امامى در آنجا را اثبات مى‏كند.
در قرن 4 و 5 یعنی دوران گسترش تشیع كاشان، تأثیر قم به اندازه قدیم نیست. كاشان در این دوره به مرحله‏ اى از استقلال فرهنگى و نیروى تأثیرگذار رسیده است كه در قرن ششم به بعد پایگاهى براى شیعه به شمار می رود و از ارتباط قم و كاشان كمتر سخن به میان می ‏آید به ویژه كه گفتیم این زمان شهر رى مركزیت بیشترى در تشیع داشته است.
دوران اوج تشیع کاشان قرن ششم است که بخصوص راوندیان نقش مهمی در این منطقه دارند.

موضوع:
تاریخ تشیع

مخاطبان اصلی:
محققان و عموم

مسائل اصلی:
پرسش‏ اصلى اين پژوهش عبارت است از:
بررسى تاريخ و عوامل ورود تشيع به كاشان و چگونگى روند و گسترش اين مذهب در اين شهر تا رسميت تشيع در ايران.

اهداف:
روشن شدن تاریخ تشیع منطقه و نقد برخی آراء درباره ورود و گسترش شیعه به آنجا

نتایج:
يافته‌هاي نهايي اين تحقيق چنين است:
1. شهر كاشان در قرن سوم به تشيع گراييده است نه قرن اول و دوم,
2. در اين تحول, عالمان و محدثان نقش اصلي و مؤثر را به عهده داشته‌اند, نه علويان و امامزادگان,
3. همسايگي با قم و قدمت تشيع اين شهر, از عوامل مؤثر بر تحول مذهبي كاشان به شمار مي‌رود,
4. قرن ششم دوره اوج تشيع در كاشان است و شخصيت مشهور اين دوره ابوالرضا راوندي است.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
رویکرد جامعه شناسانه به تحول مذهبی یک منطقه از راههای زیر:
آنكه با یارى جستن از علوم دیگر، چارچوب و فرضیه ‏هایى را براى بحث طرح كنیم و با روش آزمون و خطا، هر یك از آنها را بررسى نمائیم. به منظور علمى‏ تر شدن بحث، راه دوم را انتخاب كرده و به سراغ جامعه‏ شناسى می رویم.
در علم جامعه‏ شناسى به عناوین متعددى برخورد می ‏كنیم كه ممكن است با موضوع ورود یك مذهب به منطقه‏ اى تناسب داشته باشد و بتوان از آن كمك گرفت؛ عناوینى چون جنبش‏هاى اجتماعى، اجتماعى شدن، انتقال فرهنگ، دگرگونى، رفتار جمعى، گروه ‏هاى اقلیت، تبلیغات، جمعیت و مهاجرت.
آیا مى‏توان بحث از ورود تشیع به كاشان را در قالب یكى از عناوین بالا آورد؟

دیدگاه های دیگر در مورد مسئله اصلی:
حضور علویان یا افراد مؤثر شیعه در سده اول و دوم هجرى فرضیه رقیب این نوشتار است. بنا به این فرضیه امروزه در كاشان نشانه ‏ها و آثارى تاریخى وجود دارد كه بنا به مشهور، مربوط به قرن اول و دوم هجرى است. این آثار عبارت از بقعه ‏هایى منسوب به امامزادگان یا یارانى از ائمه است كه در صورت صحت و اعتبار، تشیع این منطقه در قرن اول یا دوم را اثبات خواهد نمود. آنچه مربوط به قرن اول می ‏باشد، بقعه هلال بن على كه به عنوان فرزند امیرمؤمنان علی ‏علیه السلام شهرت دارد و همچنین بقعه ابولؤلؤ به عنوان قاتل خلیفه دوم و فرستاده امیرالمؤمنین ‏علیه السلام به كاشان است. در قرن دوم نماینده و فرستاده امام صادق ‏علیه السلام یعنى برادرش على بن محمد مشهور به سلطان‌على در روستاى اردهال است كه گفته می ‏شود به منظور تبلیغ و هدایت شیعیان كاشان به سوى مردم آنجا و همچنین فین آمده است.
بخش دیگرى از نام و اثر افرادى كه ممكن است در تشیع كاشان مؤثر باشند، مربوط به منابع تاریخى و روایى است. این افراد هم مربوط به قرن دوم و سوم هستند: زبیده همسر هارون كه گفته می ‏شود شیعه بوده و بناى كاشان را نهاده است. دیگرى موسى مبرقع فرزند امام جواد علیه السلام است كه به این شهر آمد.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
بررسی ادامه بحث تشیع در منطقه و نقش کاشان در گسترش تشیع

محدودیت‌های پژوهش:
محدویت ها به جهت شهرت نظریات رقیب است که در آثار و مطالعات فراوان به آن پرداخته شده و همچنان پذیرش چنین تحقیقاتی توان مقابله با آنها را ندارد. هر چند بخشی از آن شهرت یافته ها به خرده باورها و ذهنیت های دراز دامن عامه بر می گردد و اصراری بر زدودن آن جز در محافل علمی نیست.

نویسنده

مصطفی صادقی کاشانی

سال نشر

۱۳۸۶

تیراژ

۲۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۲۰۸

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۹۶۹۲۸-۸-۳

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تحسین در دهمین همایش کتاب سال حوزه

ناشر

مؤسسه شیعه شناسی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “کاشان در مسیر تشیع”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × 2 =