جلد پشتی
پیش نمایش

نظریه عرفی شدن با رویکرد اجتهادی تجربی

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سازمان تبلیغات اسلامی

مباحث این كتاب در قالب پنج فصل تنظيم شده‌اند. در فصل نخست، ابعاد روشی و روش‌شناختی بحث، به‌ويژه روش ساخت نظریه عرفی‌شدن با بهره‌گيری از متون اسلامی واكاوی خواهد شد. از آنجا كه هدف اصلي اين نوشتار، ساخت نظريه‌ای علّي در باب عرفي‌شدن با رويكردی اسلامی است، فصل روش تحقيق بايد عهده‌دار توضيح روش نظریه‌سازی درون‌دینی در علوم اجتماعی باشد كه بحثی نسبتاً بدیع و تقریباً ناشناخته در محیط‌های علمی و دانشگاهی است. این بحث از نظر جایگاه معرفتی به حوزه مطالعات موسوم به علم دینی و به طور خاص جامعه‌شناسی اسلامی تعلق دارد و بر پیش‌فرض‌هایی استوار است که عمدتاً در آن حوزه مورد بررسی و مداقّه قرار می‌گیرند. اما به سبب سیطره نگرش فلسفی و انتزاعی بر مطالعات علم دينی در طی چند دهه گذشته و تمرکز صاحب‌نظران این حوزه بر مبانی و پیش‌فرض‌های فلسفی این بحث به‌ويژه مسئله امکان یا عدم امکان علم دینی و عدم ورود تفصيلی آنان به مباحث روشی، به گونه‌ای که به ارائه روش‌های تحقيقِ برآمده از مباني و اصول موضوعه ايشان به طور مشخص بینجامد، شاهد پيشرفت قابل‌توجهی در زمينه مباحث روشی نبوده‌ايم.

فصل دوم به بيان مفاهيم و كليّات بحث اختصاص دارد. در بيان مسئله، پرسش اصلی تحقيق بدين صورت معرفی شده است: «برحسب رويكرد اسلامی، چه زمينه‌ها و عواملی در عرفی شدن فرد و جامعه مؤثرند و اين تأثير چگونه صورت می گيرد؟» در محور مفهوم‌شناسی، ابتدا توضيحاتی راجع به مفهوم دين به عنوان پيش‌نياز تعريف عرفی‌شدن ارائه شده و سپس تعریفی از عرفي‌شدن به عنوان مبنای اين تحقيق اتخاذ گرديده است. بحث شواهد وقوعی عرفي‌شدن به بررسي اين سؤال می‌پردازد كه آيا عرفی شدن حقيقتاً به وقوع پيوسته يا صرفاً يك توهّم يا فرض ذهني است؟ و با اشاره به اطلاعات آماري و شواهد فراوان بر وقوع اين پديده در جوامع مختلف به‌ويژه جوامع غربی و تا حدود كمتر در جوامع اسلامی، وقوع اين پديده را نتيجه می گيرد. در محور پيشينه نظري بحث عرفی‌شدن نيز مروری بر چهارده نظريه مهم در اين زمينه صورت گرفته است.

فصل سوم به استخراج و كدگذاری اوليه مجموعه گسترده‌ای از گزاره‌های متون دينی كه به تبیین عرفی شدن ارتباط دارند، می پردازد. از آنجا كه هدف اين فصل عمدتاً استكشاف و استخراج گزاره‌ها از متون ديني و كدگذاري اوليه آنهاست، فقط به ذكر آيات قرآن و احاديث معصومان (ع) و ترجمه و تحليل مختصری راجع به محتوای هر يك از آنها بسنده شده و مباحث تكميلی به فصل بعد موكول گرديده است.

کوشش فصل چهارم معطوف به آن است که بر پایه گزاره‌های مدوّن‌شده در فصل سوم، مدلی نظری و انتزاعي دربارۀ عوامل عرفی‌شدن ساخته و پرداخته گردد. در اين فصل، با رعايت اصول چهارگانه دسته‌بندی، تجميع، شناسايی عامل يا عوامل مسلّط و بازانديشی و بازسازی مستمر نظريه كه در فصل اول كتاب بيان شده‌اند، كوشش شده است مدل نظری عرفی‌شدن از طريق تأمل در دلالت‌های صريح يا ضمنی گزاره‌های متون دينی در خصوص مناسبات و سازوكارهای علّی مؤثر در مسئله عرفی‌شدن تدوين گردد. از آنجا كه كلّی نگری و ناظر نبودن به مصاديق خاص، ويژگب بيشتر گزاره‌های متون ديني است، مدل نظری ارائه‌شده در اين مرحله، خصلتی انتزاعی يافته است و از اين رو، برای دستيابی كامل‌تر به هدف تبيين عرفی‌شدن با رويكرد درون‌دينی، مرحله ديگری با نگاه انضمامی به مسئله طراحی گرديده كه اين مرحله اخير در فصل پنجم پيگيری شده است.

بنابراين، در فصل پنجم در راستای تکمیل فرایند مدل‌سازی و نيز نشان دادن میزان کارآمدی مدل نظری ترسيم‌شده در تبیین واقعیات موجود، تطبیقی از آن بر واقعیات انضمامی یک جامعه خاص (جامعه ايران معاصر) صورت گرفته است. در اين مرحله تلاش شده است فرضيه‌های ناظر به جامعه ايران از درون مدل نظری عرفی‌شدن كه جنبه فرازمانی و فرامكانی دارد، به طور قياسی استخراج شوند و پس از تأييد تجربی آنها با شيوه‌ها و تكنيك‌های مرسوم در روش‌های تحقيق، مدل تجربی كه دربردارنده پاسخ به پرسش انضمامی تحقيق، يعنی عوامل عرفی‌شدن در ايران است، ترسيم گردد.

موضوع:

تبیین افول دین و دینداری در جامعه

 

مخاطبان اصلی:

اساتید و دانشجویان جامعه شناسی

 

مسائل اصلی:

در این کتاب، از ميان انواع مختلف نظريه، شامل نظريه‌های علّی كه به پرسش از عوامل يا سازوكارهای علّی پاسخ مي‌دهند، نظريه‌های تفسيری كه پاسخ‌هايی به پرسش از معانی ذهنی و تعاريف كنشگران فراهم مي‌آورند، نظريه‌های كاركردی كه واقعيت‌های اجتماعی را برحسب پيامدها و آثارشان تبيين می كنند و نظريه‌های هنجاری كه با بهره‌گيری از مدل‌سازيی های آرمانی به تبيين امور می‌پردازند، درصدد ارائه نظريه‌ای علّی بوده یم كه بتواند زمينه‌ها و عوامل عرفي‌شدن فرد و جامعه را تبيين كند. بر این اساس، پرسش اصلی اين بوده است که «برحسب متون اسلامي، عرفي‌شدن فرد و جامعه از چه عواملی نشئت می گیرد؟ و چگونه می توان این تبیین علّی را در قالب یک نظریه تئوریزه کرد».

 

اهداف:

اين تحقيق در صدد است از طريق فتح بابی جديد و طرح رويكردی نسبتاً بديع، به پيشبرد ادبيات بحث علم دینی كمك كند و بر پايه اين پيش‌فرض كه گزاره‌هاي توصيفی و تجويزی متون اسلامي از اين ظرفيت برخوردارند كه الهام بخش نظريه‌هايی تبيينی در موضوعات مختلف اجتماعی باشند، می كوشد نظریه‌ای مُلهم از آموزه‌های ديني درباره عرفی‌شدن ارائه دهد. دستيابی به اين هدف از دو جهت دارای اهميت است: نخست، ارائه نظريه‌اي جديد و كارآمد در حوزه جامعه‌شناسي عرفی‌شدن كه برگرفته از آموزه‌های اسلامی و منطبق با آنها بوده و توان هماوردی با نظریه‌های اين حوزه را داشته باشد؛ دوم، معرفی الگويی عام برای نظریه‌سازی مبتنی بر متون دينی در شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی به جامعه علمی كشور در راستای ايضاح هر چه بيشتر ابعاد مفهومی و روش‌شناختی انديشه علوم انسانی اسلامی.

 

نتایج:

گذشته از ارائه نظريه‌ای در باب عرفی‌شدن، دستاورد مهم دیگر اين کتاب را می توان شفاف‌سازی روش نظريه‌سازی اجتماعی با تكيه بر متون دينی دانست كه می تواند به عنوان يكی از راهبردهای نظريه‌سازی در شاخه‌های گوناگون علوم اجتماعی اسلامی به كار گرفته شود، بلكه برای ديگر شاخه‌های علوم اسلامی نيز تا حدودی الهام‌بخش است.

 

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

احتمالاً مهم ترین مخالفت ها مربوط به دیدگاه اینجانب در زمینه علم دینی باشد.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

می توان پژوهش هایی تاریخی و میان فرهنگی برای ارزیابی فرضیه های منتج از نظریه پیشنهادی ترتیب داد. چنین پژوهش هایی می توانند به جرح و تعدیل و تکمیل مباحث نظری کمک کنند.

 

محدودیت های پژوهش:

محدوديت مهم اين تحقيق، كمبود شديد داده‌های تجربی بود كه موجب شد بخشی از عوامل عرفي‌شدن كه از متون دينی استخراج شده بودند، در مرحله ساخت مدل تجربی از دائره تحليل كنار گذاشته شوند. بی شك، رفع اين نقيصه از طريق گسترش تحقيقات تجربی با هدف پوشش دادن اين بخش از عوامل و متغيّرها مي‌تواند نقش مؤثري در بالندگی اين نظريه ايفا كند. برای مثال، تبيين اثر عرفی‌كننده ويژگی‌های روحی و اخلاقی از قبيل زنگار قلب، قساوت قلب، غرور، تكبّر و ناشكيبايی و نيز رويگردانی از تضرّع، احساس بی نيازی از خدا و آرزوهای دور و دراز به عنوان متغيّرهای مستقل يا متغيّرهای واسطی كه اثر عوامل كلان را به سطح خُرد و درون افراد منتقل مي‌كنند، رابطه سطوح خُرد و كلان در مدل عرفی شدن را بهتر بازنمايی خواهد كرد.

نویسنده

حسین بستان (نجفی)

سال نشر

۱۳۹۶

تیراژ

۱۵۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۲۲۱

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۲۹۸-۱۸۱-۳

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تحسین در بیستمین همایش کتاب سال حوزه

ناشر

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه,

سازمان تبلیغات اسلامی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “نظریه عرفی شدن با رویکرد اجتهادی تجربی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

8 + 6 =