جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام و ساخت مقیاس آن

اين پژوهش در پي کشف و معرفي معيارهاي انتخاب همسر از ديدگاه اسلام و طراحي، ساخت و اعتباريابي پرسشنامه آن به منظور سنجش ميزان اين معيارها در داوطلبان همسر گزيني و ازدواج مي‌باشد.

در این تحقيق ابتدا با استفاده از منابع معتبر اسلام، معيارهاي انتخاب همسر به‌صورت توصيفي جمع‌آوري و سپس آزمون انتخاب همسر بر اساس آن ساخته مي‌شود. اين پژوهش از حيث هدف در زمره مطالعات كاربردي و از حيث روش در طبقه طرح‌هاي غيرتجربي و از نوع ساخت آزمون قرار مي‌گيرد.

ابتدا با بررسي آيات قرآن کريم و منابع حديثي در زمينه خانواده، معيارهاي همسر گزيني استخراج و پس از داوري تخصصي، پرسشنامه‌اي با 95سؤال براي پسران و 122سؤال براي دختران آماده شد. پس از اجراي آزمايشي آزمون و تحليل نتايج اوليه، تعداد سؤالات پسران به 71 و دختران به 108پرسش کاهش يافت. پرسشنامه اصلاح شده در نمونه337 نفري از پسران و424 نفري از دختران طلبه و دانشجوي حوزه‌هاي علميه و دانشگاه‌هاي اصفهان و قم که بر اساس نمونه‌گيري سهميه‌اي انتخاب شده بودند، اجرا گرديد. براي بررسي روايي نهايي آزمون، در ابتدا داده‌ها با استفاده از رايانه به صورت اکتشافي و سپس تحليل عاملي تجويزي (تائيدي) مورد تحليل عاملي قرار گرفت. پس از حذف سؤالات داراي بار عاملي کمتر از 30/0 تعداد سؤالات پرسشنامه پسران به 61 و دختران به83 رسيد.

نتايج بيانگر آن است که پرسشنامه‌هاي مربوط به دختران و پسران مقياس انتخاب همسر از ديدگاه اسلام، از نمره همساني دروني و همبستگي مطلوبي بر اساس روش دونيمه‌سازي برخوردار است. نتايج تحليل عاملي تجويزي حاکي از آن است که هر دو پرسشنامه داراي هشت عامل هستند. عوامل پرسشنامه دختران شامل: پايبندي مذهبي، تقوي گرايي، تجمل گرايي، آرامش گري، ناتواني در مهار خود، خود محوري، خانواده گرايي و ابراز محبت؛ و عوامل پرسشنامه پسران شامل: پايبندي مذهبي، توجه به ظواهر، خودگرايي، انعطاف ناپذيري، ادب، توجه به ظواهر مذهبي، آرامش بخشي و استقلال طلبي مي‌باشد. همچنين ثبات آزمون با انجام باز آزمون تاييد گرديد.

ضمن تاييد اين نکته که از منابع ديني مي‌توان آزمون‌هاي معتبر روانشناختي استخراج و با معيار‌هاي علمي مورد استفاده قرار داد، ارزيابي پرسشنامه انتخاب همسر نشان داد که اين پرسشنامه داراي عوامل زير بنايي همبسته براي سنجش شاخص‌ها و ويژگي‌هاي انتخاب همسر مي‌باشد و از روايي و اعتبار مطلوب برخوردار است. بنابراين، مي‌توان آن را در مشاوره ازدواج مورد استفاده قرار داد.

 

موضوع:

همسر گزینی- جنبه های مذهبی- اسلام

 

مخاطبان اصلی:

کارشناسان ازدواج و خانواده

 

مسائل اصلی:

تحقيق حاضر در صدد پاسخ گويي به پرسش‌هاي زير مي‌باشد:

معيارهاي انتخاب همسر از منظر اسلام به‌طور کلي و به تفکيک معيارهاي مورد تاکيد براي دختران و پسران چيست؟

ويژگي‌هاي مطلوب روان سنجي براي ابزار سنجش معيارهاي مورد تاکيد اسلام در راستاي ازدواج چگونه است؟

ارزش اعتبار براي مقياس و هر يک از خرده مقياس‌ها چگونه است؟

آيا هر يک از خرده مقياس‌ها از روايي مطلوب براي سنجش برخوردار است؟

 

اهداف:

هدف اصلي از اين تحقيق بررسي معيارهاي انتخاب همسر بر مبناي آموزه‌هاي اسلامي و تهيه مقياسي است که بتواند مؤلفه‌هاي آمادگي براي ازدواج و انتخاب درست همسر را به صورت کمّي اندازه‌گيري کند.

 

نتایج:

نتايج بيانگر آن است که پرسشنامه‌هاي مربوط به دختران و پسران مقياس انتخاب همسر از ديدگاه اسلام، از نمره همساني دروني و همبستگي مطلوبي بر اساس روش دونيمه‌سازي برخوردار است. نتايج تحليل عاملي تجويزي حاکي از آن است که هر دو پرسشنامه داراي هشت عامل هستند. عوامل پرسشنامه دختران شامل: پايبندي مذهبي، تقوي گرايي، تجمل گرايي، آرامش گري، ناتواني در مهار خود، خود محوري، خانواده گرايي و ابراز محبت؛ و عوامل پرسشنامه پسران شامل: پايبندي مذهبي، توجه به ظواهر، خودگرايي، انعطاف ناپذيري، ادب، توجه به ظواهر مذهبي، آرامش بخشي و استقلال طلبي مي‌باشد. همچنين ثبات آزمون با انجام باز آزمون تاييد گرديد.

ضمن تاييد اين نکته که از منابع ديني مي‌توان آزمون‌هاي معتبر روانشناختي استخراج و با معيار‌هاي علمي مورد استفاده قرار داد، ارزيابي پرسشنامه انتخاب همسر نشان داد که اين پرسشنامه داراي عوامل زير بنايي همبسته براي سنجش شاخص‌ها و ويژگي‌هاي انتخاب همسر مي‌باشد و از روايي و اعتبار مطلوب برخوردار است. بنابراين، مي‌توان آن را در مشاوره ازدواج مورد استفاده قرار داد.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

تحقيقاتي که تاکنون به منظور شناسايي معيارهاي همسرگزيني از منظر اسلام انجام شده نياز به انجام تحقيقات جامع‌تر را در اين خصوص منتفي نمي‌کند. به‌ويژه آنکه اين پژوهش جامع با مستندات تجربي همراه گردد. با توجه به اين امر، بررسي جامع معيارهاي انتخاب همسر از ديدگاه اسلام و مقرون ساختن مطالعات تجربي به آن، یکی از وجوه نوآوری این کتاب است.

از سوي ديگر، بررسي‌هاي محقق در دسترسي به مقياس انتخاب همسر از ديدگاه اسلام موفقيت‌آميز نبوده و هيچ يک از پرسشنامه‌هاي داخلي و خارجي به‌دست آمده در زمينه انتخاب همسر نيز به طور کامل مبتني بر معيارهاي اسلامي ارزيابي نشد.

با اينکه مشاوران ازدواج مي‌توانند با استفاده از برخي آزمون‌ها خصوصيات داوطلبان ازدواج را بسنجند، اما آزمون‌هاي مذکور تنها در تشخيص ويژگي‌هاي شخصيتي و احياناً خانوادگي داوطلبان ازدواج مفيد است و معيارهاي مهم ديني، اقتصادي و… در آنها کمتر به چشم مي‌خورد. ضمن آنکه اکثر اين‌گونه ابزارها با ارزش‌هاي اسلامي و ايراني هماهنگ نيست.

 

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

در بين پرسشنامه‌هاي متعدد خارجي انتخاب همسر، در اين پژوهش 5 مورد از پرسشنامه‌هاي جامع مورد بررسي قرار گرفت: پرسشنامه آمادگي براي ازدواج (PREP-M)، درک و مطالعه تسهيل ارتباط باز زوجين (FOCCUS)، ارزشيابي شخصي و روابط پيش از ازدواج (PREPARE)، ارزشيابي براي ازدواج اسقف کليولندCDEM)) و سياهه نيمرخ پيش از ازدواج (PMIP). پرسشنامه‌هايي که مرور شد، تقريبا80% عوامل پيش بيني کننده کيفيت ازدواج را ارزشيابي مي‌کنند. اما حداقل نيمي (50%) از پرسشنامه‌ها در اندازه گيري اين عوامل پيش از ازدواج ناموفق اند: بيماري رواني وابسته به والدين، حمايت از جانب دوستان، تشابه هوش، تشابه وضعيت مطلق و همخانگي (لارسن و همکاران،1995، ص251). اما به نظر مي‌رسد يک ملاحظه جدي در مورد پرسشنامه‌هاي فوق آن است که اولاً تفاوت‌هاي متعدد جسمي و رواني بين زن و مرد وجود دارد (بستان،1388)، و ثانياً نگرش‌ها و معيارهاي آنان در خصوص انتخاب همسر متفاوت است، چنانچه يافته‌هاي پژوهش حاضر نشان مي‌دهد که ميانگين ويژگي‌هاي اخلاقي، خانوادگي، اقتصادي و جسماني بين پاسخگويان دختر و پسر تفاوت معني داري دارد. در ويژگي‌هاي اخلاقي، خانوادگي و اقتصادي دختران نمره بالاتري دريافت نموده‌اند و در ويژگي‌هاي جسماني پسران نمره بيشتري دريافت نموده‌اند (جدول48-4). اين بدين معنا است که دختران بيش از پسران به امور اخلاقي، خانوادگي و اقتصادي توجه داشته، و پسران بيش از دختران براي ويژگي‌هاي بدني ارزش قائل‌اند. بر اين اساس، يکسان بودن آيتم‌هاي پرسشنامه‌ها براي مرد و زن داوطلب ازدواج توجيه ناپذير به نظر مي‌رسد. همچنين مباني اسلامي در ساخت هيچ یک از پرسشنامه‌ها مورد توجه قرار نگرفته است.

در داخل کشور ساخت پرسشنامه پيش از ازدواج کمتر مورد توجه قرار داشته است. با اين وجود، در اين تحقيق 4 پرسشنامه داخلي شامل پرسشنامه اولويت بخشي ملاک‌هاي همسرگزيني (PCCSI) (ثنايي و همکاران، 1387)، پرسشنامه پيش از ازدواج قلم صنع (قاسمي کبريا، 1389)، پرسشنامه راهنمايي و مشاوره قبل از ازدواج (نعيمي نظام آباد، 1384) و پرسشنامه سخن آشنايي (مرکز مطالعات و تحقيقات حيات طيبه،1384) مطرح شد. به طور کلي نقطه قوّت پرسشنامه‌هاي فوق، سهولت دسترسي، سازگاري با فرهنگ ايراني و هماهنگي نسبي با مباني اسلامي است. اما عدم انطباق کامل با مباني اسلامي، فقدان استانداردهاي روان سنجي و عدم تفکيک سؤالات مربوط به دختران و پسران از ضعف‌هاي عمده بيشتر آزمون‌هاي پيش گفته به شمار مي‌رود.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

1. هر چند در بخش نظري اين تحقيق ديدگاه‌هاي مطرح روان‌شناسي اجتماعي در خصوص انتخاب همسر مورد توجه قرار گرفت، اما بررسي عميق‌تر رويکردهاي ياد شده و مقايسه دقيق‌تر آنها با ديدگاه اسلامي مي‌تواند در پژوهش‌هاي آينده مورد نظر واقع شود.

2. براي نمونه‌گيري گسترده‌تر مي‌توان دانشگاه‌ها و حوزه‌هاي علميه ساير شهرستان‌ها و نيز ساير اقشار جامعه را مشمول جامعه آماري قرار داد.

3. مقايسه نتايج اين آزمون با ساير آزمون‌هاي پيش از ازدواج از جمله اموري است که در آينده مي‌تواند صورت پذيرد.

4. انجام آزمون رضايت زناشويي پس از گذشت چند سال از زندگي مشترک و مقايسه نتايج آن با نتايج آزمون حاضر، مي‌تواند تعيين‌کننده ميزان روايي پيش بين اين مقياس به شمار آيد.

 

محدودیت‌های پژوهش:

به طور طبيعي در راستاي انجام هر تحقيقي محدوديت‌هايي بر سر راه پژوهش‌گر وجود دارد. برخي از محدوديت‌هايي که در مسير اجراي اين پژوهش وجود داشته، عبارت است از:

1. جامعه آماري پژوهش حاضر طلاب و دانشجويان مجرد حوزه‌هاي علميه و دانشگاه‌هاي شهرهاي قم و اصفهان بوده است که اين امر مي‌تواند تعميم‌پذيري نتايج را به عموم مردم و ساير نقاط کشور با محدوديت مواجه سازد.

2. فقدان ابزار معادل که بر اساس معيارهاي اسلامي تهيه و اعتباريابي شده باشد و نوع ابزار (پرسشنامه اي) دو محدوديت مربوط به ابزار پژوهش است که مي‌توان مد نظر قرار داد.

3.پرسشنامه اين پژوهش تنها در مورد افراد مجرّد اجرا شده است.

4. در اين آزمون، براي ازدواج مجدّد سؤالاتي در نظر گرفته نشده است.

 

فهرست مطالب:

فصل اول: کليات تحقيق

1ـ1 موضوع پژوهش 2

2ـ1 بيان مسأله 2

3ـ1. ضرورت تحقيق 6

4ـ1. اهداف پژوهش 6

5ـ1. سؤالات پژوهش 7

6ـ1. فرضيه‌هاي پژوهش 7

7ـ1. تعريف عملياتي واژه‌هاي اصلي پژوهش 7

1ـ7ـ1. مقياس 7

2ـ7ـ1. انتخاب همسر 8

3ـ7ـ1. اسلام 9

خلاصه فصل 11

 

فصل دوم: بررسي مباني نظري و پيشينه پژوهش

1ـ2. خانواده 14

1ـ1ـ2. تعريف خانواده 14

2ـ1ـ2. تعريف ازدواج 16

3ـ1ـ2 کارکردهاي خانواده 19

4ـ1ـ2. انتخاب همسر 28

2ـ2. آزمون‌هاي رواني 73

1ـ2ـ2. تعريف آزمون رواني 73

2ـ2ـ2. انواع آزمون‌هاي رواني 74

3ـ2ـ2 ويژگي‌هاي اصلي آزمون رواني 75

4ـ2ـ2 اجراي استاندارد آزمون 77

3ـ2. آزمون انتخاب همسر 77

1ـ3ـ2. روش‌هاي احراز معيارها 77

خلاصه فصل 107

 

فصل سوم: روش اجراي پژوهش

1ـ3. روش تحقيق 110

2ـ3. جامعه آماري 111

3ـ3. حجم نمونه 111

4ـ3. روش نمونه برداري 111

5ـ3. ابزار پژوهش 112

مرحله اول: تهيه گويه‌هاي هر مقوله 112

مرحله دوم: ارزيابي روايي محتوا 141

مرحله سوم: بررسي اعتبار پرسشنامه به وسيله ضريب آلفاي کرونباخ 141

مرحله چهارم: اجراي نهايي پرسشنامه و تحليل عوامل 142

مرحله پنجم: تدوين نهايي پرسشنامه 142

6ـ3. روش جمع آوري داده‌ها 143

7ـ3. روش تجزيه و تحليل داده‌ها 144

خلاصه فصل 145

 

فصل چهارم: توصيف داده‌ها

1ـ4. اطلاعات جمعيت شناختي و توصيف داده‌ها 148

1ـ1ـ4. پسران 148

2ـ1ـ4 دختران 150

2ـ4. توصيف داده‌هاي مربوط به معيارهاي اوليه همسر گزيني در اسلام 152

1ـ2ـ4 همبستگي معيارهاي پسران 152

2ـ2ـ4. همبستگي معيارهاي دختران 153

3ـ2ـ4 همبستگي معيارهاي کل گروه نمونه دختران و پسران 153

3ـ4. تجزيه و تحليل داده‌ها بر اساس سؤال اول 154

يافته‌هاي کيفي 154

4ـ4. تجزيه و تحليل داده‌ها بر اساس سؤال دوم: 156

1ـ4ـ4. ضريب اعتبار براي مقياس و هر يک از خرده مقياس‌ها چگونه است؟ 156

2ـ4ـ4. آيا هر يک از خرده مقياس‌ها از روايي مطلوب براي سنجش برخوردار هستند؟ 161

5ـ4. يافته‌هاي جانبي تحقيق 173

1ـ5ـ4. يافته‌هاي مربوط به پسران(بر اساس 5معيار اوليه) 174

2ـ5ـ4. يافته‌هاي مربوط به دختران(بر اساس 5 معيار اوليه) 176

3ـ5ـ4. يافته‌هاي مربوط به مجموع دختران و پسران(بر اساس 5معيار اوليه) 178

4ـ5ـ4. توصيف داده هاي مربوط به عوامل هشت گانه همسر گزيني 180

5ـ5ـ4. ضریب اعتبار خرده مقياس هاي آزمون پسران بر اساس تحليل عاملي 181

6ـ5ـ4. ضريب اعتبار خرده مقياس هاي آزمون دختران بر اساس تحليل عاملي 183

7ـ5ـ4. همبستگي عوامل همسر گزيني پسران 186

8ـ5ـ4. همبستگي عوامل همسر گزيني دختران 187

خلاصه فصل 188

فصل پنجم: بحث و تفسير

1ـ5. نتيجه‌گيري و بحث 190

2ـ1ـ5. نقد و بررسي آزمون‌هاي پيش از ازدواج 193

3ـ1ـ5. تفسير نتايج پژوهش مربوط به سؤال اول: معيار‌هاي همسر گزيني به تفکيک دختران و پسران از ديدگاه اسلام 194

4ـ1ـ5. نتيجه‌گيري نهايي 200

2ـ5. کاربرد نتايج پژوهش 200

3ـ5. محدوديت‌هاي پژوهش 201

4ـ5. پيشنهادها 201

الف) پيشنهادهاي پژوهشي 201

ب) پيشنهادهاي کاربردي 201

خلاصه فصل 203

منابع فارسي و عربي 204

منابع انگليسي 214

سال نشر

۱۳۹۷

نوبت چاپ

دوم

تعداد صفحات

۴۳۸

شابک

۹۷۸۶۰۰۴۴۴۰۰۷۳

تقدیرنامه و جوایز:

شایسته تحسین در نوزدهمین همایش کتاب سال حوزه

نویسنده

هادی حسین خانی نائینی

ناشر

موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “معیارهای انتخاب همسر از دیدگاه اسلام و ساخت مقیاس آن”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.