معناداری گزاره های دینی

دانشگاه امام صادق (ع)

کتاب حاضر به بررسی معناداری گزاره‌های دینی به عنوان یکی از مباحث اساسی معرفت‌شناسی اختصاص دارد. در این راستا ابتدا مجموعه‌ای از اصطلاحات فنی همچون: دین، اعیان، باور دینی و معرفت تعریف شده و سپس یکی از ملاک‌های مربوط به معناداری یعنی ملاک، «تحقیق‌پذیری در فلسفه و الهیات» بررسی شده است. در این مقال چگونگی شکل گیری مکتب‌«پوزیتیویسم منطقی» به دنبال آن فروپاشی آن و دامنه نفوذ اندیشه‌های آن تحلیل گردیده است.
در ادامه یکی دیگر از ملاک‌های معناداری یعنی ملاک «ابطال پذیری» با بررسی نظریه‌های “فلو” ، “هر”و”مچیل” از فیلسوفان دینی ارزیابی شده است. در پایان پس از طرح نظریه «تحقیق پذیری فرجام شناسی جان هیک»، نقدهای وارد شده به دیدگاه‌های «اثبات پذيري و ابطال پذيري » بیان، و دلایلی که باعث افول این مکتب گشته، مورد بررسي قرار گرفته است.
اين نوشتار در سه فصل تنظيم شده است:
در بخش كليات سعي شده تا جايگاه بحث تا حدودي روشن گردد.
در فصل اول پيشينيه ملاك تحقيق‌پذيري در فلسفه و الهيات مورد بررسي قرار گرفته و در ابتداي اين فصل چگونگي شكل‌گيري مكتب پوزيتيويسم منطقي و به دنبال آن از هم فروپاشي آن و دامنه نفوذ ‌انديشه‌هاي آن مورد بررسي و تحليل واقع شده و به دنبال آن بحثي در مورد مهم‌ترين آموزه اين مكتب، يعني اصل تحقيق‌پذيري صورت گرفته است.
در این فصل از کتاب در تبیین پوزیتیویسم منطقی به زمینه تاریخی، حلقه وین، از هم گسیختگی حلقه وین و دامنه نفوذ پوزیتیویسم منطقی اشاره شده است.
پوزیتیویسم منطقی از مکاتب پرآوازه فلسفی نیمه اول قرن بیستم است که در دهه های سوم و چهارم این قرن در شهر وین به دست گروهی عالم تجربی و ریاضیدان و فیلسوف که به حلقه وین معروف اند تکوّن یافت. این نهضت نسبت به ما بعد الطبیعه، الهیات و فلسفه سنتی به شدت موضع انتقادی داشت و قائل به تضاد بین متافیزیک و علم، بین حقایق منطقی و واقعی؛ بین تحقیق پذیر و تحقیق ناپذیر بودند.
مشخص ترین آموزه پوزیتیویسم منطقی، اصل تحقیق پذیری است به این معنا: حکمی که یک گزاره درباره امر واقع صادر می کند تنها در صورتی یک حکم واقعی و اصیل است که با استناد به پاره ای وضعیت های امور، تجربتاً قابل مشاهده باشند و بتوان صدق یا کذب آن را نشان داد.
پوزیتیویست های منطقی با ارائه نظریه تحقیق پذیری، هدفی جز بی اعتبار کردن فلسفه و دین نداشته اند. برخی از پوزیتیویست های منطقی قائل به تحقیق پذیری شدید شدند، یعنی هر گزاره ای اگر کلا و قطعا تحقیق پذیر نباشد به هیچ وجه تحقیق پذیر نیست و تهی از هر گونه معنی است و برخی به تحقیق پذیری خفیف (تأیید پذیری) قائل شدند؛ به این معنا که برای معنا داری نیازی به اثبات کامل نیست و اگر یک گزاره با گروهی از گزاره های مشاهدتی(تجربی) به نحوی ارتباط یابد که آن گزاره ها تا حد معین آن را تأیید کنند، آن گزاره معنی دار است.
 سپس به اهميت بحث از اين اصل پرداخته شده و اين که به خاطر تأثيراتي كه اين مكتب در حوزه هاي مختلف داشت كه هنوز نيز آثار آن باقي است، ضرورت پرداختن به اين بحث احساس مي شود. در واقع حساسيّت مطلب در اين است كه اگر به گفته هاي پوزيتيويست ها تن در دهيم، متا فيزيك، اخلاق و الهيات از بن فاقد معنا مي شوند. بسياري از احكام الهيات ” شبه قضيه” اي شده و از هر گونه دلالت معرفت بخشي تهي خواهند شد. در اين صورت اصولاً هر گونه تلاش براي دفاع از اعتقاد به خدا و ديگر گزاره هاي ديني و در يك جمله فلسفه دين اساساً عبث و بيهوده مي نمايد. در ادامه تفاسير متعددي كه از اين اصل به عمل آمده و جرح و تعديل‌هاي انجام شده در آن تا ارائه نظريه تأييد‌پذيري يا تحقيق‌پذيري خفيف و نيز نظريه آزمون پذيري مورد بحث و بررسي واقع شده است.
هدف اصلي پوزيتيويست هاي منطقي در مطرح كردن اصل تحقيق پذيري معنا، بي اعتبار كردن فلسفه و دين بود. آنها تا آخر به اين هدف پايبند بودند و با وجود اشكالاتي كه متوجه نظريه آنها بود، از هدف اصلي خود دست بر نداشتند .مثلاً كارناپ معتقد بود كه تمام قضاياي متافيزيك، در واقع شبه قضيه اند و مسائل معنادار فلسفه تنها آن دسته مسائل هستند كه به نحو زبان علم مربوط مي شوند. البته وي بعدها موضع نرم تري پيدا كرد و نياز به قواعد معناشناسي را نيز پذيرفت.
پوزيتيويست هاي منطقي هر گونه پرسش متافيزيكي و فراتر از تجربه را، پرسش از امري فاقد ارزش مي دانستند. پرسش هاي معنا شناسانه نظير اينكه ” معناي اين عبارت چيست؟” ، ” هم معنايي به چه معناست؟” و پرسش هاي ارزشي را فاقد معنا اعلام كردند.در معرفت شناسي هم ايدئاليسم و هم رئاليسم را به يك اندازه بي معنا دانستند. در نظر آنان وظيفه فيلسوف يافتن اصولي است که در بر گيرنده تمام علوم بشود و از اين اصول به عنوان راهنماي سلوك بشر و اساس انتظام اجتماع استفاده شود.
در فصل دوم، يكي از نظريات مهم ديگري كه به‌عنوان ملاك معناداري مطرح شده، يعني ملاك ابطال‌پذيري‌ و نظريات سه فيلسوف دين برجسته در اين مورد فلو، هروميچل، مطرح گرديده و مورد تحليل و بررسي قرارگرفته است. ايرادات وارد شده بر نظريه هاي قبلي عده اي را بر آن داشت تا ملاك ديگري را در مورد معناداري گزاره ها ارائه دهند و آن ملاك ” ابطال پذيري” بود كه ابتدا توسط پوپر آن هم نه به عنوان ملاك معناداري، بلكه به عنوان معياري جهت جداسازي علم از غير علم، مطرح گرديد و كساني چون آنتوني فلو آن را به وادي گزاره هاي ديني كشانده و از آن به عنوان ملاك بررسي معناداري گزاره هاي ديني سود جستند.
در واقع پوپر همچون پوزیتیویست ها میان گزاره های اِخباری علم و گزاره های غیر تجربی متافیزیک تمایز می نهد که البته به گمان او پوزیتیوست ها با اتخاذ اصل تحقیق پذیری به راه اشتباه رفته اند، زیرا به اعتقاد وی تحقیق پذیری مشخصه متمایز کننده علم نیست، بلکه وجه متمایز علم ابطال پذیری است به این معنا که اگر شواهدی وجود داشته باشند که بتوانند گزاره ای را ابطال نمایند آن گزاره معنادار خواهد بود و در غیر این صورت که گزاره ای هیچ امکان ابطالش وجود نداشته باشد آن گزاره بی معنا خواهد بود.
در ادامه اين فصل، نظريه تحقيق‌پذيري فرجام شناختي جان‌هيك كه هم از نظر تاريخي مؤخر از ابطال‌پذيري است و هم منطقاً متوقف بر آن مي‌باشد، مطرح گرديده و شرايطي كه هيك در مورد اثبات ذكر مي‌كند مورد تحليل واقع شده است.
در فصل سوم، نقدهاي وارد شده بر ديدگاه هاي اثبات پذيري و ابطال پذيري بيان گرديده و در آخر نيز دلايلي كه باعث افول اين مكتب گشت، مطرح شده است. یکی از ایرادهای اساسی که به اصل اثبات پذيري گرفته اند این است که آیا خود اصل تحقیق پذیری بر طبق معیاری که می گذرد معنی دار است؟ زیرا برای این که این اصل معنا دار باشد یا باید تحلیلی باشد و یا تحقیق پذیر تجربی. تحلیلی نیست چون اطلاع تازه ای در بر نخواهد داشت و در عین حال لازمه این گونه از قضایا را که ضرورت و بداهت باشد را فاقد است، یعنی تصور آن، بالضروره منتهی به تصدیق ایجابی نمی گردد. پس لاجرم این است که باید ترکیبی و از بطن تجربه به دست آمده باشد و اگر هم بپذیریم در تجربه به تحقیق رسیده ایم باز این حکم ضروری و کلی نخواهد بود و افاده علم نمی دهد.
در نقد نظريه ابطال پذيري نيز بايد گفت اگر قرار باشد قضیه ای معنادار باشد که احتمال یک مورد نقض در آن وارد باشد، پس لازم می آید حتی اگر گزاره ای کلی ابطال پذیر کامل باشد، نقیضش به دلیل ثنایی بودن چنان نخواهد بود، از این رو لازمه این اصل این است که نقیض یک گزاره کلی بی معنا باشد و این دوباره به انکار اصل تناقض منتهی خواهد شد.

موضوع:
بررسی معناداری گزاره‌های دینی به عنوان یکی از مباحث اساسی معرفت‌شناسی – نقد و بررسی ملاک تحقیق‌پذیری

مخاطبان اصلی:
محققان و دانشجويان علوم اسلامي و طلاب حوزه هاي علميه و علاقه مندان به مباحث کلام جديد و فلسفه دين

مسائل اصلی:
1-مفهوم معنا و معناداري چيست؟
2-ملاک يا ملاکهاي معناداري کدام است؟
3-ملاک معناداري گزاره هاي ديني چيست؟
4-آيا تحقيق پذيري تجربي يا ابطال پذيري مي تواند ملاک معناداري گزاره هاي ديني باشد؟
5-منظور از تحقيق پذيري اخروي چيست و آيا فايده اي بر تحقيق پذيري اخروي جان هيک مترتب است؟

اهداف:
هدف نگارنده در اين نوشتار اثبات اين مطلب است كه براي بررسي معناداري گزاره‌هاي ديني از ملاك واحدي نمي‌توان استفاده كرد، گزاره‌هاي ديني في‌الجمله و با توسع در معناي تجربه آزمون پذيرند، ولي تحقيق‌پذيري يا ابطال‌پذيري تجربي نمي‌تواند ملاك معناداري گزاره‌هاي ديني باشد، ديگر اين‌كه برخي از گزاره‌هاي ديني ناظر به واقع بوده و مضمون شناختاري دارند و اهميت اين بحث نيز زماني آشكار مي‌شود كه بدانيم بحث معناداري گزاره‌هاي ديني يك بحث اساسي در معرفت‌شناسي ديني است و معنادار بودن و بي‌معنا بودن اين گزاره‌ها به سرنوشت و سعادت بشر گره خورده است.

نتایج:
گزاره هاي ديني براي معناداري خود نيازي به اصـــــــــل تحقيق پذيري يا جانشين هاي تجربي آن ندارند. و در مقام اثبات صدق آنها نيز نه نيازي به تحقيق پذيري اخروي داريم و نه فايده اي بر آن مترتب مي شود. براي اثبات صدق، راههاي غير تجربي وجود دارند، در عين حال مي توان پاره اي از آموزه هاي ديني را به شيوه تجربي در زندگي اين جهاني آزمود. البته تعيين شرايط صدق آنها كاري است دقيق و دشوار، اما شدني.از اين رو در مي يابيم كه براي بررسي معناداري گزاره هاي ديني از ملاك واحدي نمي توان استفاده كرد. و نكته ديگر اينكه گزاره هاي ديني في الجمله و با توسع در معناي تجربه آزمون پذيرند؛ ولي تحقيق پذيري تجربي (يا ابطال پذيري تجربي) نمي تواند ملاك معناداري گزاره هاي ديني باشد. و ديگر اينكه برخي از گزاره هاي ديني ناظر به واقع بوده و مضمون شناختاري دارند.
ديگر اينكه درست است كه ديدگاه اثبات/ ابطال، ديگر ديدگاه مهمي تلقّي نمي شود، امّا درس هاي ارزشمندي به ما مي آموزد. درس اول آنكه تلّقي كلي ما از واقعيت (علي الخصوص در قلمرو دين) نيازمند بازبيني جدّي است. بسياري از دينداران، به حق معتقدند كه زبان ديني واجد وجهي ناظر به واقعيت نيز هست و پوزيتيويسم از تبيين اين وجه عاجز است.
درس ديگري كه اين ديدگاه به ما مي آموزد اين است كه صرف نظر از نحوه تبيين جنبه هاي ناظر به واقع زبان ديني، نبايد زبان ديني را منحصراً ناظر به واقع به شمار آوريم. مثلاً برخي از كاركردهاي مهم زبان ديني، كاملاً مشابه است با آن نوع زباني كه ما براي سخن گفتن از اشخاص و روابط في ما بين آنها به كار مي بريم.
درس ديگري كه بايد فرا بگيريم اين است كه نبايد همانند پوزيتيويست ها، مسئله معنا و مسئله صدق را با يكديگر خلط كنيم. گر چه ميان صدق و معنا پيوند وثيقي وجود دارد، با اين حال نمي توانيم حل اين مسئله را كه “چگونه گزاره ها معنادار مي شوند”با حّل اين مسئله كاملاً متفاوت كه “چگونه مي توانيم صدق گزاره ها را دريابيم” گره بزنيم.
ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
يکي از ويژگي هاي اين کتاب آن است که تلاش کرده بر اساس اصل منطقي فرع بودن تصديق بر تصور ابتدا مفاهيم مورد بحث را در هر مورد به دقت تبيين نموده و نيز در هر موضع نظريه مطرح شده را به زباني ساده و روان روشن سازد و سپس در مقام تصديق به رد يا تاييد آن بپردازد. همچنين تلاش شده تا جاي ممکن ارتباط و انسجام منطقي مطالب رعايت گردد. و در قسمت يادداشت هاي فصول مطالب تکميلي مفيد ارائه شده و نيز در هر مورد منابع خوبي جهت مطالعه بيشتر خواننده در اختيار قرار گرفته است. همچنين در نگارش مطالب کتاب از منابع دست اول به زبان انگليسي استفاده شده که خود کار پر زحمتي بوده است.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
-بررسي تفاوت ميان دو مقوله معناداري و اثبات پذيري.
-بررسي تاثيرات مکتب پوزيتيويسم بر حوزه هاي مختلف و اهميت بحث از آنها.
-بررسي رد پاي تفکرات پوزيتويستي در انديشه فيلسوفان پساپوزيتويستي که مدعي گذر از پوزيتويستها هستند.
-بررسي امکان صورت بندي گزاره اي مناسب در مورد اصل تحقيق پذيري
-بررسي ميزان تهديد اصل تحقيق پذيري براي الهيات در جداسازي آن از پيکره فلسفه و تبديل اين تهديد به فرصتي جهت پيشبرد تفکر ديني.

محدودیت‌های پژوهش:
در اختيار نبودن برخي منابع دست اول .

نویسنده

محسن نقد علی

تیراژ

۱۵۰۰

سال نشر

۱۳۹۱

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۱۹۲

شابک

۹۷۸۶۰۰۲۱۴۲۳۴۴

ناشر

دانشگاه امام صادق (ع)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “معناداری گزاره های دینی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × دو =