موضوع:

علیت در حکمت اسلامی

 

مخاطبان اصلی:

محققان، پژوهشگران، اساتید و دانشجویان

 

اهداف:

برخی از اهداف عبارتند از:

اصل علیّت مبنای ما تقدم  و اصل مابعدالطبیعی علوم است.

در همه علوم حتی علوم تجربی تعمیم نتایج آزمایشگاهی در پرتو علیّت معنی دارد.

طرد علیّت مستلزم نفی رابطه حقیقی بین پدیده‌ها است.

انکار علیّت انکار استدلال و عقل است. حکمای اسلامی با دفاع از اصل علیت از شناخت عقلی و اعتبار آن دفاع کرده‌اند.

قانون علیت در دین و آثار دینی تصدیق و پذیرفته شده و هیچ منافاتی با اختیار و همچنین معجزه ندارد.

اصل علیّت فطری است و به تعبیر علامه طباطبایی انکار علیّت خروج از فطرت انسانی است.

عدم تمایز و خلط بین علیّت طبیعی با علیّت الهی زمینه بسیاری از کج فهمی و برداشت نادرست از علیت را فراهم کرده‌است.

حکمای اسلامی با توسعه مبحث علیت در چهار قلمرو: چیستی، تحقق، مناط و اقسام علت تحقیقات ارزشمندی را بیان کرده‌اند، در بسیاری قلمروها کاملاً نوآورند آشنایی با این حوزه‌ها قدرت تفکر حکمای مسلمان و چگونگی توسعه فلسفه اسلامی در طول تاریخ ضروری است.

بحث علیت در چهار قلمرو اشاره شده تطورات و تحولات گوناگونی را پشت سر گذاشته است، آشنایی با سیر تطور آنها در درک صحیح علیت و پاسخ به شبهات پیرامون علیت تاثیری انکار ناکردنی دارد.

 

نتایج:

تبیین مسأله علیت و تعیین جایگاه آن در قاموس کتاب و سنت.

آشنایی با مراحل اوج و حضیض مبحث علیت.

نقد متکلمان و حکما در مسأله مناط نیازمندی اشیا به علت و معرفی ملاکی جدید و نو.

بیان تاثیر علیت الهی و طبیعی در تلقی صحیح از علیت.

 

فهرست مطالب:

مقدمه 8

اهميت و ضرورت موضوع 8

پیشینه تحقیق 9

پيشينه موضوع 9

اهداف تحقيق 16

روش تحقیق 16

تعريف مسأله و بيان سوالات تحقيق: 17

فرضيه يا فرضيات تحقيق 17

نوآوري و نقد هاي تحقيق 18

ساختار تحقيق 18

فصل اول: جایگاه علیّت در قرآن و روایات  و تاثیر آن در تفکر کلامی و فلسفی 19

مبحث اول: علیّت در قرآن و روایات 20

گفتار اول: علیّت در قرآن 20

گفتار دوم: علیّت در روایات 24

گفتار سوم: علیّت و مسئله خلق از عدم 28

گفتار چهارم: روایات و مسأله ملاک نیازمندی اشیاء به علّت 30

مبحث دوم: علیّت در دیدگاه امامیه 31

گفتار اول: جابربن حيّان 34

گفتار دوم: مفضل بن عمر(وفات 132ق) 37

گفتار سوم:  هشام بن سالم و ابوالحسن علی بن اسماعیل بن میثم تمار 37

گفتار چهارم: هشام بن حکم 38

مبحث سوم: علیّت و معتزله 39

گفتار اول: ماهیت علّت از دیدگاه معتزله 39

گفتار دوم: علیّت و مسئله تولید یا تولد 40

گفتارسوم: معتزله و اثبات علیّت از طریق حدوث عالم 44

گفتار چهارم: ملاک نیازمندی اشیاء به علّت از دیدگاه معتزله 45

مبحث چهارم: اشاعره و علیّت 47

گفتار اول: ماهیت علّت در دیدگاه اشاعره 47

گفتار دوم: ملاک نیازمندی اشیاء به علّت از نظر اشاعره 50

جمع‌بندي و خلاصه 50

فصل دوم: تطور ماهیت علیّت 54

مبحث اول: تطور ماهیت علیّت در فلسفه‌های پیش صدرائی 57

گفتار اول: ماهیت علیّت در حکمت مشاء 57

الف) ابویوسف اسحاق بن یعقوب کندی 57

ب) ابونصر فارابی 61

ج) اخوان‌الصفا 64

د) ابن‌ سينا 65

ماهیت و تعریف علّت از دیدگاه ابنسینا 67

ی) ابن رشد اندلسي 73

چالش غزالی و ابن رشد در مسأله علیّت 73

گفتار دوم: ماهیت علیّت در حکمت اشراق 80

الف) عليت در سهروردي 80

ب) تعریف و ماهیت علّت در سهروردی 82

گفتار سوم: علیّت پس از شیخ شهاب الدین سهروردی 90

میر داماد و علیّت صدوری و تالیفی 91

مبحث دوم: تطور ماهیت علیّت در حکمت متعالیه 92

گفتار اول: اصول و مبانی ملاصدرا در علیّت 94

الف) اصالت وجود 95

ب) تشكيك وجود 95

گفتار دوم: ماهیت علیّت در ملاصدرا 99

الف) تعريف علّت 100

ب) علیّت تشکیکی – علیّت حقیقت و رقیقت در ملاصدرا 101

ج) عليت تشأنی در ملاصدرا 104

گفتار سوم: ماهیت علیّت پس از ملاصدرا 111

الف) علیقلی بن قرچغای خان 111

ب) ملا محمد رفیع پيرزاده 111

ج) ملاعلي نوري 112

د) آقا علي مدرس 113

هـ) سبزواري 115

و) حکیم سید ابوالحسن جلوه 116

ز) علامه طباطبایی 116

ح) شهید سید محمد باقر صدر 117

ط) آیةالله مصباح یزدی 121

ی) آیة الله جوادی آملی 123

فصل سوم: تطور تحقق علیّت 126

مبحث اول: تطور تحقق علیّت در فلسفه‌های پیش صدرائی 128

گفتار اول: تحقق علیّت در حکمت مشاء 129

الف) ابو یوسف یعقوب بن اسحاق کندی 129

ب) ابو نصر فارابی 132

ج) اخوان‌الصفا 134

د) ابن‌سینا 135

گفتار دوم: تحقق علیّت در حکمت اشراق 142

سهروردی 142

مبحث دوم: تطور تحقق علیّت در حکمت متعالیه 143

گفتار اول: تحقق علیّت در ملاصدرا 143

گفتار دوم: تحقق علیّت پس از ملاصدرا 145

الف) حکیم سبزواری 145

ب) علامه طباطبايي 146

ج) آیة الله مصباح یزدی 151

د) آیة الله جوادی آملی 153

فصل چهارم: تطور مناط علیّت 157

مبحث اول: تطور مناط علیّت در فلسفه‌های پیش صدرائی 158

گفتار اول: مناط علیّت در حکمت مشاء 158

الف) ابو یوسف اسحاق بن یعقوب کندی 159

ب) ابو نصر فارابی 160

ج) ابن‌سینا 163

نقد ابن‌سینا بر نظریه حدوث 165

د)  ابن رشد 170

گفتار دوم: مناط علیّت در حکمت اشراق 171

مبحث دوم: تطور مناط علیّت در حکمت متعالیه 173

گفتاراول: مناط معلولیت در ملاصدرا 174

گفتار دوم: مناط معلولیت از دیدگاه حکمای پس از ملاصدرا 178

الف) ملا رجبعلي تبريزی 178

ب) فياض لاهيجي 178

ج) فیض کاشانی 180

د) حاج ملا هادی سبزواری 180

هـ) آقاعلی مدرس 181

و) سید ابوالحسن  جلوه 182

ز) علامه طباطبایی 182

ح) شهید مطهری 183

ط) شهید سید محمد باقر صدر 186

ی) سید جلال الدین آشتیانی 188

ک) آیة الله مصباح یزدی 190

ل) آیة الله جوادی آملی 192

جمع‌بندی و بیان قول مختار 195

فصل پنجم: تطور اقسام علیّت 199

مبحث اول: تطور اقسام علیّت در فلسفه‌های پیش صدرائی 199

گفتار اول: اقسام علیّت در حکمت مشاء 201

الف) ابو یوسف یعقوب بن اسحاق کندی 201

1. علّت های چهارگانه از دیدگاه کندی 201

2.فاعل مباشر و غیر مباشر؛ علّت حقیقی و مجازی…………. 203

ب) ابو نصر فارابی 205

1.  علیّت و اقسام آن از دیدگاه فارابی 205

2.علّت بالفعل و علّت بالقوه……208

3.علّت قریب و علّت بعید….. 208

4.علیّت طبیعی و متافیزیکی….. 209

5.علّت محدثه و علّت مبقیه…… 209

6.علّت حقیقی و علّت معین (معد)….. 210

1.اقسام علّت در دیدگاه اخوان‌الصفا…….. 211

2.علّت محدثه و علّت مبقیه- علّت الهی و علّت طبیعی… 214

د) ابن‌سینا 215

1.علّت تامه و علّت ناقصه – علّت بالفعل و علّت بالقوه… 215

2.علّت های چهارگانه در ابن‌سینا….. 216

توضیح و تحلیل بیشتر علّتهای چهارگانه در ابن‌سینا 219

3.فاعل و علّت طبیعی و الهی از دیدگاه ابن‌سینا 219

4.فاعل مباین و فاعل مقارن . 220

5.علّت فاعلی مهیا کننده و تمام کننده؛ فاعل معین و مشیر….. 222

6.علّت قریب و علّت بعید…. 223

7.تقسیمات دیگر برای علّت فاعلی. 224

8.تقسیمات علّت غايي به لحاظ حالات…… 226

9.تقسیمات علّت صوری به لحاظ حالات… 227

10.تقسیمات علّت مادی 228

11.علل وجود و علل ماهیت 229

12.رابطه‌ صورت با ماده و رابطه‌ي صورت با جسم….. 231

13.علّت محدثه و علّت مبقیه- علّت حقيقي و اعدادي 233

هـ) ابن رشد 236

1.علّت های چهار گانه… 236

2.اقسام فاعل از دیدگاه ابن‌رشد… 236

3.معيت علّت و معلول… 238

4.فاعل ارادی و فاعل طبیعی… 238

گفتار دوم: اقسام علیّت در حکمت اشراق 239

1.اقسام علّت از دیدگاه سهروردی…. 239

2.علّت تامه و علّت ناقصه از دیدگاه سهروردی….. 239

3.علّت های چهارگانه… 240

4. اقسام علّت فاعلی 240

5.توضیح سهروردی در باره علّت غایی… 243

مبحث دوم: تطور اقسام علیّت در حکمت متعالیه 244

گفتاراول: اقسام  علت در ملاصدرا 245

1.علّت تامه و علّت ناقصه… 245

2.علّت‌هاي چهارگانه در صدرالمتألهين… 246

3.  فاعل الهی و فاعل طبیعی 251

گفتار دوم: اقسام علیّت پس از ملاصدرا 252

الف) علیقلی بن قرچغای خان 252

ب) ملا محمد رفیع پيرزاده 254

ج) سبزواری 255

1.علّت تامه و علّت ناقصه- علل وجود و علل قوام… 255

2.اقسام علّت فاعلی… 256

3.علّت غائي در سبزواري… 257

4.علّت صوري… 257

5.علّت مادي… 258

6.علل جسماني در سبزواري… 258

7.سبزواري و احکام مشترک علّت تامه و معلول . 258

8.  سبزواري و فاعل الهي و طبيعي 259

د) حکيم الهي قمشه‌اي 260

هـ) علامه طباطبایی 262

1.علّت تامه و علّت ناقصه . 262

2.اقسام علّت فاعلي . 263

3.علّت غایی . 264

و) آیة الله جوادی آملی- آیة الله مصباح یزدی 268

ز) آیة الله غلامرضا فیاضی 270

علیّت خارجی و تحلیلی 270

کتابنامه 273

ب) منابع عربی 273

ج) فارسی 279

د) انگلیسی 280

سال نشر

۱۳۹۴

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

دوم

تعداد صفحات

۴۴۸

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۱۰۸-۳۲۳-۵

نویسنده

ابوالحسن غفاری

ناشر

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “قانون علیت در فلسفه اسلامی و تحلیل تطورات”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.