جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

فلسفه دین دیوید هیوم

ديويد هيوم فيلسوفى است متمايل به تجربه گرايى، شيفته روش و نتايج علم نيوتنى، مشتاق ابداع روشى نظير روش علوم تجربى در قلمرو علوم انسانى، علاقه مند به چالش در برابر دين، آگاه به تنگناهاى تجربه باورى، و خواهان كمّى سازى و دقت رياضى در استدلال هاى مربوط به عقايد دينى.

فلسفه هيوم به شدت تفسيرپذير است، چندان كه گروهى او را شكاك و دسته اى او را طبيعت گراى بر كنار از شكاكيت مى شمارند. از نظر او مطالعه درباره عقايد دينى بايد از روشى تبعيت كند كه يگانه راه تحقيق درباره امور واقع است. اين روش استنتاج علّى نام دارد. اتخاذ اين روش، امكان تبيين علّى واقعيات جهان و پيش بينى آنها را فراهم مى كند. از نظر او با استفاده از اين روش مى توان به داوري هايى درباره جهان و عقايد دينى رسيد كه به اندازه كافى دقيق و قابل توافقند، به طورى كه مى توان اعتبار نتايج اين استدلال ها را به وسيله محاسبات عددىِ معمول در حساب احتمالات معين ساخت.در عين حال دغدغه او در خصوص توجيه قضاياى علمى و عقيدتى او را به پذيرش عقايدى مى كشاند كه توجيه ناپذيرند. اين عقايد در سرشت آدمى جاى دارند و باور به آنها دليلى ندارد تا آن دليل را بتوان نقادى كرد. طبيعت گرايى هيوم به ويژه در رساله درباره طبيعت آدمى و گفتگوهايى درباره دين طبيعى در كنار دلبستگى او به تجربه باورى به شكاكيت معتدل انجاميده است كه چيزى جز تفطن به تنگناهاى تجربه باورى در كنار تمايل به كمّى سازى لايه هاى روئين معرفت و عرضه دقيق آنها نيست. شكاكيت معتدل او در مطالعه عقايد دينى از اعتدال خارج شده، و تسامحاتى را كه در عرصه هاى ديگر صورت مى دهد ترك گفته  و در بررسى باورهاى دينى جانبدارانه بحث مى كند. هيوم با نقد برهان نظم و ادلّه اعتبار اخبار معجزات به كمك روش استنتاج علّى، گمان مى كند ادله دين باورى را ابطال كرده است.

هيوم در اعمال روش استنتاج علّى به دنبال رسيدن به عقايدى عقل پذير و قانع كننده درباره دين و دين باورى بود. ولى به دليل مواضع دوگانه اى كه دارد چالش او در برابر عقايد دينى، على رغم گيرايى بدوى و ظاهري اش، فاقد انسجام و استحكام كافى است. او به شدت مى كوشد عقايد دينى را غيرقابل توجيه معرفى كند، اما در اين طريق دچار افراط مى شود و لزوم رعايت معيارهايى را پيش مى كشد كه اگر آن معيارها را براى باور به معارف اتخاذ كنيم، در هيچ عرصه اى امكان تحصيل باور باقى نمى ماند. تلاش هيوم براى كمى سازى چالش هايش ناكام است، زيرا او عمدتاً به معادلاتى براى اين هدف خود متمسك مى شود كه جواز كاربرد آن در موضوعاتى مثل خداوند و يا معجزه محل تأمل است. تمايل طبيعت گرايانه هيوم در نهايت او را به نزاع درباره صفات خداوند و حدّ آن مى كشاند، در حالي كه اصل عقيده به خداوند را امرى طبيعى مى شمارد. درباره صفات وجودی و اخلاقى خداوند سكوت اختيار مى كند. دشواري هاى بحث فلسفی درباره عقايد دينى سرانجام او را به مباحثى روانشناختى، جامعه شناختى و مردم شناختى درباره دين كشانيد كه در آنها معيارهاى استنتاج علّى به قدر كافى رعايت نشده است، و با شتابزدگى منشأ دين را از آسمان حقيقت به زمين آورده و به جاى رديابى آن در گرايش هاى اخلاقى آدمى، آن را در زواياى تاريك ترس ها و عقده ها و بى اخلاقى هاى حاكم بر انسان هاى منحرف ريشه يابى كرده است. اين عمل و نتايج آن را نمى توان با استناد به معيارهاى استنتاج علّى – آن گونه كه خود هيوم بيان كرده است – مورد دفاع قرار داد.

 

موضوع:

فلسفه دین

 

مخاطبان اصلی:

دانشجویان و طلاب فلسفه، فلسفه دین، کلام و کلام تطبیقی

 

مسائل اصلی:

تقریر بومی از نظرات دیوید هیوم به عنوان فیلسوفی که سهم مهمی در تاریخ جدید مباحث فلسفی و کلامی دارد.

تحلیل شبهات مصرح و مندرج در اندیشه هیوم نسبت به عقاید دینی، پاسخگویی به شبهات.

مهمترین ویژگی این کتاب شناسایی بنیاد روش شناختی مباحث هیوم درباره عقاید دینی است. در این مباحث نشان داده شده است که هیوم متأثر از پیشرفت های حاصل آمده در عرصه علوم طبیعی، و در جهت بنیانگذاری علم نوین انسانی (اخلاقی) می خواهد تمامی مدافعاتی که از عقاید دینی شده است را فاقد شرائط لازم الرعایه در پژوهش علمی معرفی کند.

 

اهداف:

هدف کتاب دفاع از عقاید دینی با برخورداری از برخی از بنیانهای تفکر فلسفی و کلامی اسلامی و نیز تاریخ جدید و معاصر منازعات فلسفی درباره دین در غرب جدید است.

 

ویژگی ممتاز و انحصاری اثر:

ورود عمیق به مباحث روش شناسی مطالعات فلسفی درباره دین و عقاید دینی

 

محدودیت‌های پژوهش:

گستردگی مباحثی که در فلسفه دین غربی بر روی آثار هیوم صورت گرفته است و کوشش هایی که برای تکمیل و تقویت مواضع او از سوی جریانات الحادی انجام گرفته است؛ همچنین گستردگی مخالفت هایی که با او و استدلاهایش شده است، مقتضی وقتی موسع و کاری گروهی است تا بتوان به مجموعه ای جامع و روزآمد درباره فلسفه دین او دست یافت. مهمترین محدودیت در انجام این امر تردید پژوهشگران نسبت به اولویت پرداختن به این گونه مباحث، و یقین مؤسسات پژوهشی به در اولویت نبودن این نوع از پژوهش هاست.

 

 

فهرست مطالب:

مقدمه…1

بخش نخست: فلسفه دين هيوم و روش استنتاج علّى

فصل اول: ساختار، روش و پيشينه فلسفه دين هيوم …13

1ـ1. ساختار فلسفه دين هيوم…13

1ـ2. زمينه تاريخى فلسفه دين هيوم…15

1ـ2ـ1. اصالت شواهد و قراين…18

1ـ2ـ2. بسط الهيات طبيعى، پيامد اصالت شواهد و قراين…21

1ـ2ـ3. موضع هيوم در برابر دين طبيعى و وحيانى…24

1ـ3. آثار هيوم درباره دين…25

1ـ4. خاستگاه روش شناختى فلسفه دين هيوم…29

1ـ4ـ1. زمينه تاريخى…29

فصل دوم: عليت به مثابه بنياد روش، عقيده همچون حاصل روش …34

2ـ1. مبانى روش صحيح در انديشه هيوم…34

2ـ1ـ1. عليت از نظر هيوم…34

2ـ1ـ2. دوشاخه يا چنگال هيوم…40

2ـ1ـ2ـ1. درباره ويژگى اوّل روابط ميان تصورات…41

2ـ1ـ2ـ2. درباره ويژگى دوم روابط ميان تصورات…42

2ـ1ـ2ـ3. ويژگى اوّل و دوم قضاياى مربوط به امور واقع…42

2ـ1ـ3. اقسام و مراتب شناخت…45

2ـ1ـ3ـ1. تفاوت لاك و هيوم در كاربرد اصطلاحات علم و عقيده…48

2ـ1ـ3ـ2. چيستى عقيده…49

2ـ1ـ3ـ3. تفاوت عقيده و توهم…52

فصل سوم: چيستى روش استنتاج علّى …55

3ـ1. استنتاج علّى چيست؟…55

3ـ2. توجيه استدلال علّى…56

3ـ3. استدلال علّى، استدلال استقرايى، استدلال تمثيلى…62

فصل چهارم: علّيت به معنايى ديگر …66

4ـ1. علل عام يا قواى پنهان…66

4ـ2. قوانين تجربى و قوانين نظرى…70

4ـ3. تبيين…72

4ـ3ـ1. ساختار تبيين هاى علمى، نظريه قانون فراگير: تبيين قياسى – قانونى…73

4ـ3ـ2. علل عام يا قوانين طبيعت…75

4ـ3ـ3. مزيت تبيين از طريق قوانين نظرى يا علل عام…77

4ـ4. نظريه قانون فراگير: تبيين احتمالى…79

فصل پنجم: احتمالات …83

5ـ1. احتمالات و اهميت آن…83

5ـ1ـ1. پيشينه حساب احتمالات و اهتمام هيوم به استفاده از آن…83

5ـ1ـ2. آشنايى هيوم با حساب احتمالات…85

5ـ2. احتمالات مبتنى بر اتفاق…85

5ـ3. احتمالات مبتنى بر عليّت…87

5ـ4. محاسبه احتمال درستى فرضيه هاى علمى…90

فصل ششم: طبيعت گرايى …93

6ـ1. بازگشت به بحث از علل عام…93

6ـ2. طبيعت گرايى اسكاتلندى…94

6ـ3. هيوم و طبيعت گرايى…97

فصل هفتم: بررسى و نقد …102

7ـ1. محال بودن صدفه، و تداعى معانى…102

7ـ2. اصل علّيت و قوانين علّى…104

7ـ3. مفاد اصل علّيت و اثبات آن…106

7ـ4. اصل عليّت و علم تجربى…110

7ـ5. عليت، ضرورت علّى و معلولى و اصل سنخيت…111

7-5-1. ضرورت علّى از ديد حكماى مسلمان…112

7ـ5ـ2. سنخيت از نظر حكماى مسلمان…113

7ـ6. ضرورت علّى و سنخيت در انديشه هيوم…115

7ـ7. تبيين علّى، استنتاج علّى و حساب احتمالات…116

 

 

بخش دوم: براهين اثبات وجود خدا

فصل هشتم: براهين پيشين بر وجود خدا …119

8ـ1. عقل و اعتقادات دينى…119

8ـ2. برهان پيشين و پسين در اصطلاح هيوم…120

8ـ3. براهين پيشين…121

8ـ3ـ1. نقد برهان وجودى…123

8ـ3ـ2. معنادارى وجود ضرورى…127

8ـ3ـ3. جهان به منزله موجودى ضرورى…130

8ـ3ـ4. مفهوم عليت و برهان كيهان شناختى…132

8ـ3ـ5. تبيين جهان و تبيين اجزاء آن…135

فصل نهم:برهان پسين …137

9ـ1. برهان نظم…138

9ـ1ـ1. استدلال علّى تمثيلى…138

9ـ1ـ2. منحصر به فرد بودن جهان…140

9ـ1ـ3. نظم ذاتى جهان…150

9ـ1ـ4. نظم طبيعى جهان…155

9ـ2. نظم طبيعى و نياز به ناظم هوشمند خارجى…157

9ـ3. حساب احتمالات و برهان نظم…162

فصل دهم: نتايج استدلال علّى براى اثبات وجود خداوند …168

10ـ1. صفات خداوند…168

10ـ1ـ1. نقد روش شناختى ديدگاه هيوم درباره صفات خدا…175

10ـ2. نظم جهان از منظر الهيون…179

10ـ3. شرور…181

10ـ4. نقدى بر ناسازگار شمردن وجود شرور، و علم، قدرت و خيرخواهى مطلق خداوند…192

10ـ5. نقدى ديگر…194

10ـ6. حيات اخروى…197

10ـ6ـ1. جاودانگى نفس…199

فصل يازدهم: برهان نظم و طبيعت گرايى …204

11ـ1. نمونه اى از تلقى طبيعت گرايانه از برهان نظم…209

11ـ2. هيوم و تلقى طبيعت گرايانه از برهان نظم…214

بخش سوم: «معجزه» و «منشأ دين»

فصل دوازدهم: معجزه …223

12ـ1. معجزه و حساب احتمالات…225

12ـ2. «در باب معجزات»…226

12ـ1ـ1. ساختار فصل «در باب معجزات»…228

12ـ3. استدلال پيشين بر ضد معجزات …229

12ـ4. تعريف معجزه…231

12ـ5. قانون طبيعت…232

12ـ5ـ1. دليل قوانين طبيعت چيست؟…235

12ـ5ـ2. تفاوت معجزات و خوارق عادات…240

12ـ6. تكرارناپذيرى معجزه…245

12ـ6ـ1. تجديد نظر در قوانين علمى و پيشرفت علم…246

12ـ7. آيا نقض قانون طبيعت شرط لازمِ معجزه است؟…248

12ـ8. مداخله خدا يا عاملى نامرئى…249

12ـ9. بررسى تحليلى استدلال پيشين هيوم بر ضد معجزه…255

12ـ9ـ1. تعارض ادلّه…258

12ـ9ـ2. تجربه و گواهى، فروكاهش يكى به ديگرى…260

12ـ10. دو نوع تلقى و تفسير از حوادث مخالف قوانين طبيعت…264

12ـ11. نقدى بر تقرير پرايس ـ برود از استدلال پيشين ضد معجزه…266

12ـ12. تصويرى ديگر از طرفين تعارض…268

فصل سيزدهم: معجزه، عليت، عقيده …269

13ـ1. ناسازگارى در آراء هيوم…269

13ـ2. همترازى علم و الهيات قرائتى ديگر از «در باب معجزات»…271

 

13ـ3. معجزه و محاسبه احتمالات از طريق معادله بيز…275

13ـ3ـ1. تصميم عقلانى و نقش احتمالات پيشين…276

13ـ3ـ2. احتمال پسينِ رخداد معجزات…277

فصل چهاردهم: بررسى علمى و تاريخى اخبار معجزه …280

14ـ1. تعارض معجزات اديان مختلف با يكديگر…283

14ـ2. احتمالات غير فلسفى…285

14ـ2ـ1. نظر هيوم درباره تأثير احتمال غيرفلسفى در عرصه مطالعات مربوط به تاريخ و دين…287

14ـ2ـ2. استدلال مشهور ضد مسيحى و استفاده نكردن هيوم از آن…291

14ـ2ـ3. اهميت مباحث تاريخى براى مسيحيت…295

14ـ3. تأثير نويسندگان مسلمان در انتقاد به مسيحيت…297

فصل پانزدهم: منشأ دين …300

15ـ1. هدف از نگارش تاريخ طبيعى دين…304

نتيجه گيرى…312

منابع…313

 

سال نشر

۱۳۹۰

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

دوم

تعداد صفحات

۳۱۷

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۵۴۸۶-۵۴-۴

تقدیرنامه و جوایز

برگزیده در چهاردهمین همایش کتاب سال حوزه

نویسنده

محمد فتحعلی خانی

ناشر

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “فلسفه دین دیوید هیوم”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.