فروکاهشی سبک زندگی با سوره مسد

سورۀ مسد، صد و دهمین شرح بر سورة حمد در منشور ترتیبی رشدشناختِ قرآن‌کریم است. در الگوی «اهْدِنَا الصِّرَاطَ»، « نَعْبُدُ»، «نَسْتَعِينُ» و «الْحَمْدُ» سورة موضوع تحلیل و بررسی ما، چه جایگاه نظام‌واره‌ای دارد و چه فصلی از این الگوی جامع را پاسخ‌گوست؟ در یک الگوی نظام‌واره، تعبیر «ام‌الکتاب» برای سورۀ حمد، یعنی اینکه تمامی قرآن در سورة حمد حاضر است. مادر، بانی و خاستگاه معنایی حضرت قرآن حميد، سورة حمد است و صد و سیزده سورۀ پس از آن، فرزندزادگان سورة حمد و به این قرار بسط دهندگانِ آنانند؛ و از آن روی که هیچ دو سوره‌ای عین هم نیستند، پس صدوسیزده منظومۀ تفسیریِ نظام واره بر سورة حمد را داریم. سامانة جامع تفصیلی الگوی رشدِ قرآن شناخت، صد وسیزده عضو پیوسته و هماهنگ را دارد و سورۀ حمد، ام الکتاب، مرجع و منشور مبنای این سامانۀ جامع و بدینسان سند الگوی پایۀ رشد ـ توسعۀ قرآنی است.
کتاب، پس از یک مدخل در آشنایی با ایدۀ مبنای تحقیق، در شش بخش، به سامان آمده است:
1ـ بخش اول: شناخت های آغازین از رأی برگزیده؛
2ـ بخش دوم: فروکاهشی شخصیت، فروکاهشی سطح معنای زندگی؛
3ـ بخش سوم: فرا آسیب شناسی در روانشناسی و انسان شناسی توسعه؛
4ـ بخش چهارم: گذار از فروکاهشی به فراروندگی خود و معنای زندگی؛
5ـ بخش پنجم: جریان سورۀ مسد در نگاشت دانشی نقشۀ جامع اندیشه و دانش دینی و به طور خاص در نظام رشته ها و دروس علوم انسانی؛
6ـ بخش ششم: نظریة هنر و تجربۀ هنری از سورۀ مسد.

موضوع:
تفاسير (سوره مسد)، معني‌داري زندگي، ‌فروكاهشي سبك زندگي، بحران معني‌داري، انسان‌شناسي توسعه، مديريت خود

مخاطبان اصلی:
نخبگان و نهادهای پژوهش تفسیری و حوزه‌های میان‌رشته‌ای دین و روان‌شناسی

مسائل اصلی:

– سؤال اصلی
سؤال اصلی، «چیستی الگوی تحلیل آسیب‌شناسی بحران معناداری زندگی و فروکاهشی زندگی» و از این چشم‌انداز، گذار به «نظریۀ معنی‌داری و اصول معنی‌درمانی زندگی» است.

– سؤال های فرعی
1ـ مفهوم قرآن‌شناختِ «فروکاهشی شخصیت» و انحطاط انسانی و «فرا آسیب‌های معنی‌داری زندگی» و سطوح تحلیلی آن، کدام است و به تعبیری دیگر «فروکاهشی معنا» و «تحقق نایافتگی خود»، دارای چه ساختار و سطوح تحلیلی است؟ نظریۀ مبنای پاسخ به بحران معنی‌داری و شیوۀ معنی‌درمانی چیست و اساساً ساختار یک نظریۀ معنی‌‌داری و اصول شیوۀ معنی‌درمانی کدام است؟ و به این قرار، سطوح معنی‌داری زندگی چیست؟ معنی‌داری زندگی از چه نقطه‌ای آغاز می‌شود و در نقطۀ بلوغ خویش، آدمی را با چه جنسی از زندگی دم‌خور می‌سازد و انسان در هر سطحی با چه جنس از بحران، مسأله و رنج، در فرآیند تدبیر خویش و زندگی روبرو است؟
2ـ شیوۀ گذار به خویشتن و توانمندسازی رشدمحور مدیریت منابع و امکانات زندگی، کدام است و به تعبیری دیگر عامل اصلی و عوامل عدم توانمندی در مدیریت ظرفیت‌های زندگی چیست؟ چرا آدمیانی در کنار خویش، داشته‌های عظیمی دارند، اما از زندگی خویش خرسند نیستند و توانمند تدبیر آن‌ها در راستای حس مثبت معنی‌داری زندگی و به ‌این‌قرار، تبدیل داشته‌های خویش به ظرفیت حس خوشبختی نیستند؟
3ـ عوامل و زمینه‌های بحران معنی‌داری و زمین‌گیرکنندۀ آدمیان در حس خوشبختی و حس رضایتمندی در نمونه‌های کاربردی و کارگاهی، چیستند و کدامند و به زبانی دیگر اگر کدامین سطح از چرایی‌ها و چگونگی‌های زندگی پاسخ نیابند، زندگی به بن‌بست و استیصال می‌رسد و آدمی به نبود خویش بر وجود خویش ترجیح می‌بخشد؟ به تعبیری دیگر، خاستگاه بحران معنا کدام است؟
4ـ الگوی گزینش همراه در زندگی چیست و در مقابل، اصلی‌ترین آتش‌بیارهای زندگی آدم‌ها چه کسانی‌اند و چگونه باعث شکستن آدمی می‌شوند؟
5ـ چگونه می‌توان به موقعیت‌های گوناگون زندگی هدف بخشید و در هیچ شرایطی از زندگی، زمین‌گیر نبود، حس تباهی نکرد، حس استیصال و در بن‌بست بودن نداشت و از خویش و به ‌این‌قرار، از ظرفیت‌های عظیم خوب بودن ممکن خویش، محروم نبود؟
6ـ اصول روش مدیریت زمان در فصل عبور از گذشته به منظور آفرینش «آن» و «لحظه» و برنامه‌ریزی آینده در گذار از موقعیت‌های ابولهبی زندگی چیست؟
7ـ آدمی همواره در معرض حکایت‌های سوزندۀ زندگی است، چگونه می‌توان لحظه‌لحظه‌های پیشِ روی خویش را، در آتش تباهی و زشتی و بی‌معنایی زندگی نسوزاند؟ آنگونه که امروزِ من، پس دیروزِ من، و به ناگزیر آیندۀ من، لحظه‌های حس مدام بحران‌های زمین‌گیر زندگی نباشند؛ که اگر اینگونه باشد، آینده نیز می‌تواند چونان حال، برنامه‌ریزی شود و گذشتۀ من تلنبار لحظه‌های امروز بی‌معنای من نباشد؟
سورۀ مسد، صد ‌و ‌دهمین شرح بر سورۀ حمد است، کدامین فصل از آموزه‌های سورۀ حمد و کدامین لایه از تعالیم سورۀ حمد، با سورۀ مسد توضیح گرفته است؟
8ـ مباحث قرآن‌شناختِ فصل فرا آسیبی دانش و رشتۀ «روان‌شناسی معنی‌درمانی زندگی»، و در این راستا نگاشت دانشی نقشۀ جامع علم، در نظام ملی علوم، تحقیقات و فناوری چیست؟ چگونه می‌توان به همراهی سورۀ مسد و با مشارکت سوره‌هایی چون سورة عصر، سورۀ انشراح، سورۀ ناس و سورۀ فلق ، سورۀ قریش، سورۀ فیل و مانند آن‌ها، به طراحی نظام دانشی میان‌رشته‌ای «معنی‌داری زندگی» یا «مدیریت خود» و «انسان‌شناسی سلامت»، دست‌کم در دانش و رشته‌هایی چون «روان‌شناسی محض»، «روان‌شناسی تربیتی»، «روان‌شناسی مشاوره»، «روان‌شناسی معنی‌داری زندگی» و «روان‌شناسی مدیریت» و نیز «انسان‌شناسی و روانشناسی سلامت»، همت گماشت؟
9ـ هنر و ادبیات اگزیستانسیال قرآن‌شناخت در مقایسۀ انتقادی با ادبیات اگزیستانسیالیستی مادی و حتی الهی غرب معاصر، و در پردازش مدخل فراآسیبی «نظریۀ هنر معنی‌گرا»، چه اوصاف برجستۀ فارقی دارد؟ و در این راستا آموزه‌های سورۀ مسد چه فصلی از نظریۀ قرآن‌شناخت هنر را به‌دست می‌دهد؟

اهداف:
دستیابی به ریشۀ فروکاهشی زندگی و اینکه چه جنس از چرایی‌ها و چگونگی‌های زندگی، آدمی را از خویش بیرون می‌کند، به فروکاهشی شخصیت مبتلا می‌کند و در مقابل سنت زیست درست و راهبران صالح حیات قرار می‌دهد، به گونه‌ای که نبودن بر بودن ترجیح می‌گیرد؟ به این قرار، هدف اصلی، «دستیابی به چیستی الگوی تحلیل آسیب‌شناسی بحران معناداری زندگی و فروکاهشی زندگی» و از این چشم‌انداز، گذار به «نظریۀ معنی‌داری و اصول معنی‌درمانی زندگی» است.

نتایج:
1ـ تبیین حضور سورۀ مسد در منظومۀ اندیشه‌پردازی و الگوپردازی پیشرفت؛
2ـ آزمون و ارزیابی روش‌شناسی تفسیر بین‌رشته‌ای پیشرفت به سطوح تحلیلی آن از جمله الگوی پیشرفت‌شناخت سبک زندگی و مباحث فرا آسیبی مقدماتی آن؛
3ـ ورود دانشی و مشاوره‌ای به روانشناسی سبک زندگی، معنی‌داری زندگی، تربیتی و مشاوره؛
4ـ دانستنی افزون‌تر در نظریۀ مدیریت موقعیت و الگوی جریان اندیشۀ هدایت قرآنی در موقعیت‌های شأن نزولی.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
1ـ پردازش نظریۀ «سبک زندگی» و در کانون آن، نظریۀ «معنی داری زندگی»، یک پژوهش راهبردی برای انسان شناسی معاصر و بر همین منوال فصلی راهبردی از حوزۀ دین پژوهی است. اهمیت اهتمام به پردازش فصل نظام تربیت قرآنی و اوصیایی، فراخوان به اهمیت پژوهش معنی داری زندگی است که تبیین وجه فرا آسیبی این دو سطح تجربۀ زیستی را نیز، ناگزیر می سازد؛
2ـ مضمون سازی حوزۀ علوم اسلامی ـ انسانی از جمله در سه رشتۀ برجستۀ روانشناسی تربیتی، روانشناسی مشاوره و روانشناسی معنی داری، با آموزه های قرآنی و اوصیایی چه در ساختار و چه در محتوای نظر، ما را حاجتمند تحقیق وجه آسیبی زندگی و شخصیت انسانی می سازد؛
3ـ موضوع فروکاهشی شخصیت، شربختی و بدزیستی در زندگی، یک چالش جدیِ محتمل پیش روی همۀ آدمیان است. تحلیل این چالش و راهکارگزینیِ تبدیل این بحران، یک ضرورت روشن و معین است؛
4ـ و نیز اینکه شخصیت شناسی گروه «مغضوبین» در سورۀ حمد، ما را حاجتمند پژوهش از مثل سورۀ مسد می سازد. فهم تمامیت سورۀ حمد از منظر آسیب شناسی شخصیت مغضوبین، یک ضرورت متمم است.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
با کلام و سلوک، با سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولیاء معصومین علیهم السلام، اولین گزارش تفسیری سوره‌ها آغاز شده‌اند و نمونه‌های مصداقی و مثالی در کلام اولیا، از وجه نظر روش‌شناسی پژوهش تفسیری، مصداق‌شناسی تحلیلی رشد ـ توسعه را، به دست داده‌اند. از آن پس، اهل تفسیر، به مدد فهم اجتهادی روشمند به تفسیر و تبیین آموزه‌های قرآنی، همت شایسته‌ای گماشته‌اند. ذیل تفسیر سورة مسد نیز به همین قرار، آموخته‌های ارجمندی اینک در اختیار است. قدرشناس این اهتمام هستیم، و همچنین از این آموزگاران شایسته، آموخته‌ایم که ادب آموختن و ادب دانش‌ورزی، گذر و گذار دانش‌ورزی است؛ چیزهایی می‌آموزیم، عبور می‌کنیم و از سرِ ادب حرمت‌گذاری اندیشه و دانش دینی و در راستای تکاپوی اندیشه‌‌ای و دانشی خویش، در امتداد آن دانسته‌های تفسیری و با التزام به روش‌شناسی بایستة پژوهش تفسیری، برداشت‌های استنباطی تازه خود را پیش روی تاریخ علم و نقد اندیشه‌ای و انبانۀ عظیم دانش بشر می‌گذاریم. ا
ین قلم، چونان شیوۀ پژوهشی خویش در دیگر سوره‌ها، برجسته‌ترین تفاسیر را در بدایت پژوهش سوره، به سودای چهارگانه‌ای، به محطّ تحلیل و نقد و نظر درآورده است:
1ـ آموختن در مرحلة مطالعة اکتشافی و دستیابی به دانش آغازین، برای پردازش تفصیلی الگوی برگزیدة تحلیل؛
2ـ دستیابی به الگوی تحلیلی پیشنهادی هرکدام از صاحبان آراء تفسیری، برای گفتگوی انتقادی با مدل برگزیدة تحلیل؛
3ـ بازخوانی مقایسه‌ای و انتقادی روش‌شناسی برگزیدة پژوهش تفسیری متون بررسی شدة تفسیری؛
4ـ اشراف افزون‌تر به کارکرد تاریخ علمی آراء و نظریه‌های بررسی شدة تفسیری، از وجه نظر معرفت‌شناسی پسینی برای گذار به نقطه‌های تازة پیش رو در دانش تفسیر.
تحلیل تطبیقی تفاسیر یادشده در طول متن پیش رو، به مناسبت مباحث موضوعیِ این سورۀ خاص و ذیل آیۀ خاص مورد بررسی و یا مسأله موضوعِ تحلیل و استنباط در این سوره، به گونه‌ای مقایسه‌ای خواهد آمد. بیان موضع نظر تفسیری سوره در هر فصل تحلیل می‌تواند با آراء احتمالی دیگر متون و نظرات تفسیری سورۀ مسد مقایسه گردد. این برآورد مقایسه‌ای در دو سطح انجام‌پذیر است:
أـ یک سطح تحلیل، ارزیابی بینش عام معرفت‌شناختی و روش‌شناختی و رویکرد مسئله‌پژوهی تفسیری سوره است که می‌تواند در سوره‌های دیگر نیز به کار گرفته شود؛
ب ـ و در سطحی کاربرد‌ی‌تر، بینش و روش و رویکرد خاص تفسیری این سورة خاص مورد بررسی است.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
1. آموزه‌های سورۀ مسد در نظام علوم انسانی رشد مانند:
ـ حوزۀ روانشناسی شخصیت
ـ حوزۀ روانشناسی تربیتی
ـ حوزۀ روانشناسی رشد
ـ حوزۀ روانشناسی تحلیل رفتار
ـ حوزۀ روانشناسی مرضی تحولی، بالینی و درمانگری
ـ نظام ملی سلامت
2. آموزه‌های سورۀ مسد در نظام رشته‌ها و دروس پیشنهادی
3. روش‌شناسی جامع تفسیری

محدودیت‌های پژوهش:
1ـ نوع تفاسیر موجود دربارۀ این سوره، دارای آراء نسبتاً مشابهی هستند و نظر یا تحلیل و استنباط خود ویژۀ ممتازی مگر در یکی دو مورد، نمی‌توان در میان آنان دریافت.
2ـ نوع تفاسیر، به مباحثی چون شأن نزول، یک برداشت عمومی مستند به شیوۀ متن- پژوهی یا در بهترین شکل، مستند به شیوۀ موضوع‌پژوهی همت گماشته‌اند. در میان این تفاسیر، شیوه مسئله‌پژوهی به مدد پژوهش میان‌رشته‌ای و با رویکرد رشد ـ توسعه‌ای و با بهره مندی از روش‌شناسی‌های کارآمدی چون روش‌شناسی سیستمی، کم‌تر مورد توجه بوده است.
3ـ مطالعات تازة حوزة علوم انسانی، به طور خاص در حوزة روان‌شناسی معنی‌داری، در نوع پژوهش‌های یاد شدة تفسیری این سوره، در میان نبوده و یا به کار بسته نشده است.
4ـ علی‌رغم قابلیت‌های شایستۀ بسیاری از این تفاسیر در کاربرد اصول مبنای روش‌شناسی استنباط، از فناوری‌های تازة پژوهش و تدوین و نشر نیز، مانند رویکرد مسئله‌پژوهی، کاربرد روش‌شناسی سیستمی، کاربرد شیوه‌های گوناگون نمایه‌سازی و ساختارسازی متن تحقیق در سامان‌بخشی نظام‌وارۀ ابعاد الگوی قرآنی رشد و نیز گسترة ارجاعات و مأخذشناسی تحقیق، بهرة چندانی برده نشده است.

سال نشر

۱۳۹۳

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۳۶۵

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۹۴۴۱۸-۴-۶

نویسنده

احمد آکوچکیان

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “فروکاهشی سبک زندگی با سوره مسد”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × یک =