جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

ظرفیت های پژوهشی سبک زندگی از منظر آیات و روایات

در سال‌های اخیر به‌رغم گسترش مفهوم سبک زندگی در ایران و افزایش کمی و کیفی پژوهش‌های این حوزه، شاهد غفلت از پژوهش‌های بنیادین در این عرصه هستیم. پژوهش‌هایی که پیشینه، مبانی نظری، موانع، اصول و روش‌های این تحقیقات را مشخص کند بسیار اندک هستند و بیشتر آثار بدون پیمودن این مرحله اساسی وارد متن پژوهش‌های سبک زندگی شده‌اند. این پایان‌نامه سعی داشته این خلأ را پر نموده و راه را برای پژوهش‌های بعدی هموارتر و منطقی‌تر جلوه دهد. اولین اقدامی که در این راستا باید صورت گیرد یافتن معادلی اصیل برای مفهوم سبک زندگی و تبیین آن و بیان گستره حضور این مفهوم در منابع اصیل اسلامی است. نگارنده آداب و سنن را معادل‌های اصیلی برای مفهوم سبک زندگی معرفی کرده و سعی در تعریف سبک زندگی اسلامی با مبنا قرار دادن این مفاهیم اصیل کرده است. ادب به‌عنوان اصیل‌ترین و عام‌ترین واژه در این حوزه تشخیص داده‌شده و آداب ظاهری فردی و اجتماعی، مفهوم معادل سبک زندگی پنداشته شده است.
پس از تبیین مفهوم سبک زندگی اسلامی، آغازین سؤالی که در شناخت ظرفیت پژوهش در این عرصه مسبوق به ذهن می‌شود این است که دین و به‌طور اختصاصی قرآن و روایات آیا توانایی پاسخگویی به مسائل متنوع و گسترده سبک زندگی را دارند؟ اثبات کفایت دین و جامعیت قرآن و حدیث در تبیین سبک زندگی برای همه عرصه‌های زندگی دومین ثمره این پایان‌نامه بوده است که در بحث مفصلی نظرات موافقان و مخالفان گردآوری‌شده و پس از نقد و بررسی، ظرفیت آیات و روایات در مطالعات سبک زندگی فی الجمله مستدل شده است.
قرآن تبیان هر چیزی است که در سعادت دنیوی و اخروی انسان اثرگذار باشد و سبک زندگی و آداب و سنن زیستن تأثیر مستقیم در تأمین سعادت بشر دارد، زیرا زندگی سعادتمند در این دنیا مقدمه سعادت ابدی در آخرت است. روایاتی هم که از معصومین (ع) در جوامع روایی ما ثبت‌شده است، برای تهیه موسوعه جامع سبک زندگی بسنده می‌کند، زیرا عدل قرآن بلکه مفسر، مفصل و مبین آن است. در بین سنن و روایات منقول، توجه به روایاتی که حاکی از فعل معصومین است راهگشای پژوهش‌های این عرصه می‌باشد، البته استفاده از سنن فعلی معصومین شرایط و لوازمی دارد که در پایان‌نامه به آن اشاره‌شده است.
پس از اثبات ظرفیت آیات و روایت به معرفی کاربردی‌ترین روش برای بهره‌وری از این ظرفیت عمیق و گسترده پرداخته‌شده، این روش، بررسی موضوعی منابع می‌باشد، به این معنا که فارغ از ترتیب سور و آیات و فارغ از تبویب مجامع روایی با محور قرار دادن موضوعی خاص به جستجوی در این منابع می‌پردازند. این روش مطالعاتی با گونه‌های درون‌گرا، برونگرا، تطبیقی و سوره‌ای برای اولین بار به‌طور صریح در این پایان‌نامه برای پژوهش‌های سبک زندگی معرفی‌شده‌اند و نحوه استفاده از این روش‌ها در پژوهش‌های این حوزه توضیح داده‌شده است.
پس از اثبات ظرفیت و تبیین روش پژوهش سبک زندگی باید به پیشینه تحقیقات این حوزه در آثار اسلامی بپردازیم. به این منظور آثار اندیشمندان اسلامی در سه گونه نگارشی تقسیم‌بندی شده است. سبک سیره نگاری و سبک اخلاق نقلی و سبک تلفیقی که هر یک از این سبک‌ها نقاط قوت و ضعفی دارند که با بررسی موردی مهم‌ترین آثار نگاشته شده به این سبک‌ها به آن‌ها اشاره‌شده است.
آثاری که با سبک سیره نگاری تولیدشده‌اند بیشتر به آداب فردی پرداخته‌اند، با رویکردی درون‌گرا نسبت به آثار اسلامی خصوصاً احادیث و روایات و با ساختارهایی عمدتاً ساده و غیرحرفه‌ای منتشر شده‌اند. از آثاری که با این سبک ارائه‌شده‌اند می‌توان به محاسن برقی، کافی کلینی، بحارالانوار و حلیه المتقین علامه مجلسی، سنن النبی طباطبایی اشاره‌شده است. پس از تطور علوم اسلامی و شکل‌گیری علم مستقل اخلاق و تألیف کتب با گرایش‌های مختلف نقلی، فلسفی و عرفانی، نگارش‌های سبک زندگی نیز پیشرفت یافته و در سبک اخلاق نقلی به عرصه ظهور رسیدند. این سبک با در هم آمیختگی اخلاق و آداب آغاز شد و در آن جنبه‌های اجتماعی سبک زندگی نیز بیشتر تبلور یافت. از آثار مهم در این سبک می‌توان به مصادقه الاخوان شیخ صدوق، الآداب الدینیه للخزانه المعینیه امین الاسلام طبرسی، مکارم الاخلاق حسن بن فضل طبرسی و مرآه الکمال لمن رام درک مصالح الاعمال مامقانی اشاره کرد.
سومین سبک نگارشی اندیشمندان مسلمان در این حوزه نیز با تلفیق روش‌ها و ادله نقلی و فلسفی و عرفانی شکل‌گرفته است و در آن مسائل با جامعیت بیشتری تبیین شده است. مسائل باطنی که مربوط به اخلاق و عرفان می‌باشد در این کتاب‌ها پیشرفت های اقتصاد و مالی دیده می‌شود. در برخی از آثار این سبک از مسائل میان‌رشته‌ای در علوم انسانی نیز سخن گفته‌شده است. مهم‌ترین آثار تولید شده در این سبک، الذریعه الی مکارم الشیعه راغب اصفهانی، احیاء علوم الدین غزالی، محجه البیضاء فیض کاشانی، معراج السعاده نراقی و الحیاه برادران حکیمی می‌باشد.
معرفی اجمالی سبک‌های نگارشی اندیشمندان مسلمان در حوزه سبک زندگی و شناخت ظرفیت‌های این عرصه با بررسی مهم‌ترین ساختارهای پیشنهادی از منظر موفق‌ترین آثار این حوزه تکمیل می‌شود. بنابراین در ادامه پایان‌نامه ساختارهای مطرح در کتب مکارم الاخلاق، مرآه الکمال و مفاتیح الحیاه مورد بررسی قرار گرفته است. ساختار کتاب مکارم الاخلاق نماینده بیشتر تألیفات متقدم می‌باشد، ساختاری غیر جامع، نسبتاً فردگرا که در آثار متعدد با افزودن یا کاستن عناوینی مورد استفاده قرار گرفته است.
کتاب مرآه الکمال در ارائه مطالبش ساختاری بدیع و جدیدی را انتخاب کرده است و مدعی است که بر مبنای سیر طبیعی انسان در این دنیا کتابش را تألیف نموده است و در این منظور نیز تا حدودی موفق بوده است، لکن این ساختار نسبتاً ابتدایی است و نیاز به تدقیق و تعمیق دارد تا به پختگی مطلوب خود برسد. ساختار کتاب مفاتیح الحیاه نیز توسعه‌یافته الگوی قدیمی ارتباط با خود، خدا و مردم است. مهم‌ترین ویژگی این ساختار، حضور مؤلفه‌های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آن است که در هیچ‌یک از ساختارهای گذشته به این وضوح جایگاهی نداشته است. نکته دیگر از نقاط مثبت این ساختار، توسعه‌پذیر بودن آن است.
پس از آشنایی با سبک‌های نگارشی اندیشمندان مسلمان و برخی از ساختارهای پیشنهادی ایشان برای ارائه سبک زندگی، قبل از این‌که محقق آغاز به پژوهش کند باید از موانع این مسیر هم باخبر باشد. تا به امروز این موانع در حوزه سبک زندگی در هیچ منبعی به‌طور مستقل مورد بررسی قرار نگرفته‌اند و برای اولین بار این مجموعه از موانع در یک پژوهش گرد هم آمده است تا پژوهشگر با شبهات و مشکلات پسینی و پیشینی تحقیق خود آشنا شود و آماده مواجهه با آن‌ها باشد. سکولاریسم دینی، تفریط در شناخت موضوع، تسامح در مستندات، منطقه الفراغ پنداشتن همه مباحث از مهم‌ترین موانع پژوهش سبک زندگی شناخته‌شده است و نقد اندیشه‌های انحرافی و تبیین اندیشه صحیح در هر یک از این مسائل سرلوحه نگارنده بوده است.

موضوع:
سبک زندگی یکی از مباحث نوین و راهبردی عصر حاضر محسوب می‌شود. توصیف یا تجویز انگیزه‌ها و رفتارهای انسانی در حوزه های مختلف زندگی را سبک زندگی گویند. دین مبین اسلام آخرین دین الهی و کامل ‎ترین برنامه تأمین‎کننده سعادت دنیا و آخرت بشر است. معارف قرآن و حدیث در یکایک مسائل زندگی مبنا، اصل یا راهکار عملی ارائه می‎دهد که البته این مساله از برخی جهات مورد مناقشه است که در این کتاب به اهم دیدگاه‌های مطرح پرداخته‌ ایم.
اندیشمندان مسلمان نیز از دیرباز دغدغه تدوین و تبیین در این حوزه را داشته‎اند. تألیفات این حوزه دارای تنوع در روش تحقیق و ارائه و بیان بوده است که در این کتاب به معرفی اجمالی اصلی ‌ترین سبک ‎های نگارشی اندیشمندان مسلمان پرداخته‌ایم و پس از آن مهم‎ترین ساختارها و طبقه ‎بندی‎ های پیشنهادی برای سبک زندگی اسلامی که توسط اندیشمندان این حوزه ارائه‎ شده بررسی شده است. در آخرین گام نیز موانعی که برای پژوهش در این حوزه وجود دارد معرفی و بررسی می‎شود؛ نظیر جدا پنداشتن دین از زندگی، منطقه الفراغ پنداشتن تمام مسائل سبک زندگی، تسامح در مستندات مسائل سبک زندگی و انصراف یا تفریط در شناخت موضوع و تطبیق مصداق.

مخاطبان اصلی:
دانشجویان، طلاب و پژوهشگران حوزه سبک زندگی

مسائل اصلی:
1. ظرفیت آیات و روایات اسلامی در پژوهش سبک زندگی به چه کیفیت است و نظرات اندیشمندان در این حوزه چندگونه است و راه و روش بهره‌وری از این ظرفیت‌ها چیست؟
2. آثار تولیدی اندیشمندان مسلمان در این حوزه به چه سبک هایی نگاشته شده است و مهم‌ترین ساختارهای پیشنهادی آنان در این حوزه چه بوده است؟
3 . چه موانعی بر سر راه پژوهش در این حوزه وجود دارد؟

اهداف:
پس از تبیین گسستی که در حد فاصل نظریات مطرح‌شده در دوره دوم و دوره سومی که سبک زندگی در جامعه ایران مطرح گشت و به دنبال درمان خلا پژوهشی این حوزه باید رفت، این گسست از نوع عدم تبیین روش‌شناختی است و نتیجه آن در جایی که یک الگو توانایی و شمول خود را از دست بدهد نشان خواهد داد. به همین خاطر قابلیت توسعه سبک زندگی، نهایتاً به تقلید از الگوهای معروف فرو کاسته می‌شود. این امر در حالی است که با تبیین ظرفیت‌های آیات و روایات و همچنین ارائه الگویی روش‌شناختی می‌تواند در توسعه و استخراج مفاهیم جزئی‌تر در حوزه سبک زندگی دست پژوهشگران را در این زمینه باز نمود.
اگر محققان، اشرافی بر آنچه در منابع اصیل ما در این حوزه وجود دارد نداشته باشند و نتوانند ظرفیت‌های پژوهشی این دو را در این زمینه لحاظ کنند، نخواهند توانست گام موفقی در این زمینه بردارند. لذا به موارد ذیل پرداختیم:
تحلیل و تبیین ظرفیت آیات و روایات اسلامی در پژوهش سبک زندگی و بیان نظرات مختلف اندیشمندان در این حوزه و بررسی روش بهره‌وری از این ظرفیت‌ها.
تحلیل آثار (بالمعنی الاعم) تولیدی اندیشمندان مسلمان در این حوزه و تبیین مهم‌ترین ساختارهای پیشنهادی آنان در تدوین سبک زندگی.
بررسی و نقد موانع موجود در پژوهش سبک زندگی در قرآن و حدیث.

نتایج:
مطابق با اندیشه بسیاری از اندیشمندان مسلمان، آیات و روایات، ظرفیت ارائه سبک زندگی برای بشر امروزی را دارد.
مطالعه در این حوزه در بین اندیشمندان مسلمان از دیرباز سابقه داشته و سبک محتوایی و ساختارهای به کار گرفته شده در هر یک متفاوت بوده است.
موانع بینشی، نگرشی و روشی در پژوهش های سبک زندگی وجود دارد که تحلیل و بررسی و دیدگاه مختار بیان شده است.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
اکثر پژوهش‌های متأخر سبک زندگی به بررسی‌های موردی و تحقیق‌های درونی مسائل این حوزه پرداخته‌اند، نظیر کتاب سبک زندگی اسلامی ایرانی احمدحسین شریفی که در آن از چیستی، اهمیت، آسیب‌شناسی و راه تغییر سخن گفته، ولی به مسائل بنیادین و مقدمی این پژوهش اشاره نکرده است. مقاله سبک زندگی، مشارکت و رقابت سیاسی با تأکید بر آیات و روایات آیت مرتضوی یا مقاله شناسایی مؤلفه‌های سبک زندگی اسلامی در حوزه کسب‌و کار از دیدگاه برخی آیات و روایات ابراهیم کلانتری با همکاری سایر نویسندگان یا مبانی پرورش صله رحم و نقش آن در سبک زندگی اسلامی علی‌نقی فقیهی با همکاری سایر نویسندگان یا بایسته‌های تمدنی سبک زندگی اسلامی از دیدگاه اهل‌بیت علیهم اسلام؛ بررسی موردی جایگاه نظارت اجتماعی محمد برادران و محمدرضا شوشتری یا اهمیت و جایگاه عشق بین همسران در سبک زندگی اسلامی- قرآنی حسین هوشنگی با همکاری سایر نویسندگان و نیز کاوشی در سبک زندگی اسلامی در حوزه رفتار مصرف‌کننده از دیدگاه نهج‌البلاغه وحید خاشعی با همکاری سایر نویسندگان نیز همه مطالعات موردی در این حوزه است و خالی از مباحث مذکورند.
کمتر پژوهشی نگاه کلی و از بیرون مسائل و بررسی پیرامونی این حوزه پرداخته است. از این قبیل پژوهش‌ها می‌توان به این موارد اشاره کرد؛ روش‌شناسی استخراج سبک زندگی اسلامی از سیره اهل‌بیت (ع) محمد کاویانی و درآمدی بر سبک زندگی اسلامی در آیات و روایات سیدصدرالدین شریعتی، کتاب سبک زندگی اسلامی و ابزار سنجش آن اثر محمد کاویانی نیز در راستای تعریف و تبیین مفاهیم و مبانی، ریشه و ساقه و شاخه‌های سبک زندگی اسلامی که کوششی در راستای تبیین مفاهیم کلی است و نیز کتاب دین و سبک زندگی محمد سعید مهدوی کنی اثری است در جامعه‌شناسی که به تبیین این مفهوم از نگاه جامعه شناسان پرداخته و مطالعه موردی در باب شرکت‌کنندگان در یکی از محافل مذهبی ارائه داده که این هم نمی‌تواند خلل تبیین ظرفیت پژوهش سبک زندگی اسلامی را پر کند. لذا بسیاری از این پژوهش‌ها از نگاهی عمیق به ظرفیت‌های پژوهش سبک زندگی و به موانع پیش روی آن و به پیشینه سنتی این مباحث بی‌بهره‌اند. این پژوهش درصدد تأمین این نیاز اساسی در حوزه سبک زندگی اسلامی است.
یکی از مهم‌ترین زمینه‌های بیان ظرفیت پژوهش سبک زندگی، همین بیان پیشینه وزین مطالعات و پژوهش‌های سبک زندگی از دیرباز در میان مسلمانان است. فصل سوم این تحقیق به تبیین گسترده همین مسئله می‌پردازد و سعی دارد تا مشخص کند چنین مسئله‌ای در میان مسلمانان قدمتی بیش از چند صد سال دارد و از قدیم مورد توجه آنان بوده و آثار متنوعی در این زمینه تألیف نموده‌اند. با تولید اصطلاح سبک زندگی و گسترش آن در میان جوامع امروزی صرفاً کافی است ظاهر خویش را عوض کند و با ساختاری نو ارائه شود و به نیازهای امروز جوامع نیز پاسخ دهد. این زمینه به‌خصوص در تحقیقات اخیر پژوهشگران به آن کم توجه کرده‌اند و در برابر سیل مطالب غربی یک نوع خود کم‌بینی و ضعف در این آثار وجود دارد. حتی کسانی که در این حوزه قلم‌زده‌اند و اثر آن‌ها جزو منابع جدید و مهم در این زمینه به‌حساب می‌آید توانایی برشمردن پیشینه‌ای مناسب از این مبحث را در آثار اسلامی ندارد (رک کاویانی، 1392: 27 و نیز فاضل قانع، 1392: 45) درحالی‌که ان شاء الله این تحقیق بیان خواهد نمود که چه آثار متنوعی در سبک زندگی توسط اندیشمندان مسلمان در قرون گذشته تألیف شده است. برخی از این آثار در قالب سیره نگاری و برخی در قالب اخلاق و برخی به سبک تلفیقی (از نقلی و فلسفی و عرفانی و تجربی) تولید شده‌اند.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
در سوالات فوق پاسخ داده شده است.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
موضوع سبک زندگی یک مبحث گسترده و متنوعی است که پژوهش در آن پایانی ندارد و هر روز از زاویه ای متفاوت و با رویکری جدید مطابق با نیازهای روز می توان به آن پرداخت و این مسئله علاوه بر اینکه فرصت است می تواند تهدید هم باشد؛ به این معنا که پژوهشگران از پژوهش های بنیادی تر، ضروری تر و کاربردی تر به مباحث کم ارزش و بی اولویت بپردازند.
برخی از موضوعاتی که پس از تحقیق در این حوزه متوجه خلأهای پژوهشی در آنها شدم از این قبیل اند: 1. مبانی و اصول و روش استنباط از افعال و تقریرات معصومین، 2. مبانی، اصول و روش های شناخت موضوع و تعیین مصداق، 3. تصحیح مهم ترین آثار معرفی شده بر مبنای عدم تسامح در مستندات و نیز تلاش برای تشخیص موضوع (به عنوان مثال اگر می گویند در سنت اسلامی با دست غذا خوردن مطلوب بوده، آیا این از آداب و جزء سبک زندگی اسلامی است یا مقتضای زمان بوده، یا اینکه چهارزانو نشستن قبیح است یا ادب اسلامی است یا مقتضای پیام و نشانه خاص این رفتار در آن شرایط زمانی بوده.) و نیز 4. مطالعات موردی گسترده در همه مسائل سبک زندگی به گونه ای که مسئله نماند، مگر اینکه نظر اسلام پیرامون آن را بیان کرده باشند.

سال نشر

۱۳۹۵

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۲۳۶

شابک

۹۷۸۶۰۰۲۱۴۵۵۷۴

نویسنده

سید محمد تقی موسوی فر

ناشر

دانشگاه امام صادق (ع)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “ظرفیت های پژوهشی سبک زندگی از منظر آیات و روایات”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سیزده + 6 =