سرگرمی رسانه ای (رویکردی اسلامی – ارتباطی به سرگرمی در سیمای ملی)

ساختار کلی نوشتار در شش فصل و یک بخش پایانی تحت عنوان ضمائم و پیوست‌ها (با شش ضمیمه) به شرح ذیل تنظیم و تدوین شده است. مندرجات اصلي و محوري فصول شش‌گانه و پیوست‌های آن از‌این‌قرارند:

فصل اول به شرح و توضيح معانی لغوي و اصطلاحي کليد‌واژه‌ها و مفاهيم اصلي نوشتار، یعنی اسلام، سرگرمی (و واژه‌های معادل و مترداف آن)، فراغت، کار، نیاز، تلویزیون (ویژگی‌ها و کارکردها)، رسانه دینی و نظریه یا الگوی هنجاری، اختصاص يافته است.

فصل دوم، مجموعه قابل توجهي از ديدگاه‌ها و نظريات و رويکردهاي توصيفي و تحليلي ناظر به چيستي، چرايي، مبادي انگيزشي و ضرورت‌های روانی و اجتماعی سرگرمی و فراغتي زمينه‌های فرهنگي‌ـ اجتماعي مؤثر در تشديد نياز به سرگرمي و نحوه ارضاي آن، آثار و نتايج متفرع بر سرگرمي و تفريح و ملزومات قهري و تبعي ارضاي اين نياز همگاني از منظرهاي مختلف فلسفي، روان‌شناختي، جامعه‌شناختي، ارتباطاتي، مطالعات فرهنگي، اقتصاد سياسي و دیدگاه‌های انتقادی را در خود جاي داده است.

فصل سوم به طرح ديدگاه‌هاي ارزشي و هنجاري اسلام با ارجاع به منابع اصلي (قرآن و روايات) و منابع معرفت ديني (تفسيري، فقهي و اخلاقي) و سیره عملی علما و چهره‌های الگویی دین اختصاص يافته است.

فصل چهارم به بررسي کارکردهاي رسانه تلويزيون از‌جمله سرگرمي، پيشينه و گونه‌شناسي نظريه هنجاري رسانه، مبادی و مفروضات نظریه هنجاری، ویژگی‌های نظریه هنجاری، نظريه‌های هنجاري ساختي و کارکردي پيشنهادي براي يک رسانه ديني و نظريه هنجاري مختار متضمن تعيين حيطه‌های مجاز و ممنوع در سرگرمي‌های رسانه‌ای با الهام از مواضع هنجاري اسلام، فرموده‌هاي رهبران نظام، قانون اساسي، سياست‌های کلان فرهنگي مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي، اساسنامه و افق‌های مدون رسانه ملي و نظريات هنجاري پيشين اختصاص دارد.

فصل پنجم به بررسي و تحليل محتواي کيفي يکي از برنامه‌های نمايشي سيماي ملي در سنوات اخير اختصاص دارد؛ برنامه‌ای که در عين تأمين کارکرد سرگرمي، متضمن سوژه، محتوا، مفاهيم، پردازش و زبان ديني است. در اين فصل پس از تحلیل و ذکر گزاره‌وار وجوه قوت و ضعف سریال، اجمالاً به نفع دو فرضيه اصلي طرح‌شده مؤيداتي به دست داده شد: داشتن کارکرد سرگرمي (در يک تقسيم کار کلان رسانه‌ای) با ديني بودن آن رسانه منافاتي ندارد؛ قالب سرگرمي نيز بالقوه می‌تواند در انعکاس رسانه‌ای بخشي از معارف اسلامي به‌ويژه براي برخي گروه‌ها مؤثر و بلکه مؤثرترين باشد.

فصل آخر نيز طبق معمول به جمع‌بندي، نتيجه‌گيري، طرح پيشنهادها و بيان مشکلات محدود شده است.

این نوشتار همچنین در بخش ضمائم و پیوست‌ها شش محور کلی مرتبط و مکمل مضامین اصلی را در خود جای داده است: پیشینه‌شناسی (ادبیات موضوع)؛ تاریخچه سرگرمی (با رویکرد تمدنی)؛ فرموده‌هاي مقام معظم رهبری در خصوص تفریح و سرگرمی (در قالب نمودار)؛ تأثير متقابل رسانه و خرده‌نظام‌های اجتماعی؛ طیف محرک‌ها یا نیازهای معطوف به سرگرمی؛ نظریه‌های هنجاری رسانه.

موضوع:

دین و رسانه

 

مخاطبان اصلی:

دانشجویان، طلاب و پژوهشگران ارتباطات و رسانه

 

مسائل اصلی:

پرسش‌هاي اصلي و محوري اين پژوهش:

1. موضع هنجاري اسلام در قبال مقولة سرگرمي و از‌جمله سرگرمي در رسانه‌های جمعي به عنوان يک مأموريت تعريف‌شده و کارکرد غالب چيست؟

2. الگوي مطلوب سرگرمي استنباط‌شده از مواضع هنجاري اسلام در خصوص سرگرمي در رسانه‌های جمعي چه اصول، مختصات، مؤلفه‌های ثابت و متغير و رهنمودهاي الزامي و ارشادي‌اي دارد؟

 

پرسش‌هاي فرعي:

۱)سرگرمي چيست و يک کنش با چه ويژگي‌هایی مصداق سرگرمي خواهد بود؟ ۲)مقوله سرگرمي به طور عام از چه جايگاه، نقش و کارکردي در زندگي انسان معاصر برخوردار است؟ ۳)چه عواملي در اهميت‌يابي روزافزون سرگرمي در زندگي انسان معاصر مؤثر بوده است؟۴) اسلام به عنوان يک نظام هنجاري جامع، چه ملاک‌هايي براي قبول يا رد سرگرمي‌های متعارف به دست داده است؟۵) انديشمندان مسلمان به‌ويژه فقها (به عنوان مفسران شريعت) در برخورد با مقوله سرگرمي، عموماً، و سرگرمي‌های رسانه‌ای، خصوصاً، چه مواضعي اتخاذ کرده‌اند؟۶) اساسنامه، دستورالعمل‌ها، آيين‌نامه‌ها و مکتوبات رسمي سيماي جمهوري اسلامي، چه مواضعي را در برخورد با مقوله سرگرمي اتخاذ يا بسترسازي کرده‌اند؟

 

اهداف:

هدف اين تحقيق آن است که اولاً مقوله سرگرمي و از‌جمله سرگرمي رسانه‌ای را از منظرهاي مختلف جامعه‌شناختي، روان‌شناختي، مردم‌شناختي، تربيتي، اقتصادي، مطالعات فرهنگي و ارتباطاتي، با هدف شناخت حوزه مفهومي، گونه‌شناسي، تنوع مصداقي، و جايگاه و موقعيت فرهنگي‌ـ اجتماعي، علل و زمينه‌ها و آثار و کارکردهاي آن در حد امکان، بررسي و تحليل كند.

ثانياً با بهره‌گيري از يافته‌های اين سير مطالعاتي، آموزه‌های دين اسلام و تعاليم فقهي، اخلاقي، تربيتي و نیز سيره غالب متشرعان منسوب (ميانگيني از معتقدات، نگرش‌ها، الگوها، ترجيحات، سلايق، رويه‌ها و انتظارات مشترک در جامعه مؤمنان) را با رويکردي اجتهادي مورد بازبيني و تفسير قرار دهد.

ثالثاً براي پرهيز از نظري بودن صرف و تطبيق يافته‌ها و محک زدن نظريه استنتاجي، نمونه ای از پربيننده‌ترين برنامه‌های داراي کارکرد سرگرمي را با تکنيک تحليل محتواي کيفي مورد بررسی قرار داده است.

 

نتایج:

سرگرمي مطلوب در يک رسانه ديني الزاماً بايد با معيارهاي عام فرهنگ ديني (بينش‌ها، باورها، ارزش، هنجارها، نمادها، احساسات و رفتارها) انطباق و همسويي داشته باشد يا دست‌کم ناهمسو و معارض با آنها عمل نکند. به بيان ديگر، سرگرمي رسانه‌ای اگر به لحاظ مضمون و کارکرد به‌گونه‌ای باشد که مخاطب را بالقوه در مسير تقرب به باورها و ارزش‌های ديني، مکارم اخلاقي، آداب انساني و اهداف متعالي، هدايت و ترغيب نمايد، اساساً مصداق لهو و لعب مذموم نيست و اگر في‌نفسه متضمن ترک واجب و ارتکاب حرام باشد يا به لحاظ کارکردي مخاطب را در مسير ترغيب به ترک وظايف، ارتکاب حرام، غفلت از ياد خدا، بازداشتن از امور مهم، کاهش انگيزه در التزام به رعايت ارزش‌هاي اخلاقي و… قرار دهد، مصداق بارز لهو و لعب محرم خواهد بود. لهو و لعب مجاز نيز ـ که بخش قابل توجهي از سرگرمي‌های رسانه ملي را پوشش می‌دهد ـ غالباً با دو ويژگي کارکرديِ فقدان فايده يا فقدان فايدة حکيمانه و عقلاني (با شاخص‌های چهارگانه مطرح‌شده) و بازداشتن از امور مهم (با معيارهاي ارزشي اسلام) متمايز شده است. از‌اين‌رو، هر برنامه رسانه‌ای متضمن مباحات يا حتي مکروهات فقهي و اخلاقي که به حصول آثار و نتايج کارکردي معمول (پوشش‌دهي به فراغت، فرح‌زايي، نشاط‌آفريني، ملالت‌زدايي و…) در مخاطب منجر شود، از سنخ لهويات مجاز خواهد بود. بديهي است که مخاطب در‌صورتي‌که تماشاي اين برنامه‌ها را منافي شأن خويش تشخيص دهد يا در مقايسه با ساير اشتغالات فراغتي و تفنني، هزينه‌های قهري و جانبي آن را مقرون به صرفه نداند، بايد به حکم وظيفه از آن اجتناب نمايد.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

درباره اینکه این مطالعه در مقایسه با مطالعات پیشین، به چه میزان متضمن خلاقیت و نوآوری است نیز، ادعای نگارنده این است که در ميان انبوه مطالعات اسلام‌پژوهي، موضوعات معطوف به رسانه به‌ويژه رسانه‌های مدرن به عنوان وسايل عصري داراي کاربري تبليغي، رسانه ديني، دين رسانه‌ای، نسبت رسانه با دين، قابليت‌ها و محدوديت‌های رسانه‌های مدرن در انعکاس پيام‌هاي ديني، آثار مثبت و منفي برنامه‌های رسانه‌ای، سرگرمي، سرگرمي‌های رسانه‌ای، نسبت يک رسانه ديني با مقوله سرگرمي و موضوعاتي از‌اين‌دست تقريباً مغفول بوده و جز به صورت ضمني و در قالب برخي عناوين کلي، هيچ‌گاه به صورت مستقل، عميق و ضابطه‌مند مورد امعان نظر و کاوش‌هاي محققانه قرار نگرفته است. اطلاعات اندک موجود نيز براي پاسخ‌گويي به سؤالات متنوع اهل نظر در خصوص موضوعات فوق که تحت تأثير شرايط ناشي از انقلاب به صورت جدي و متوقعانه پيگيري می‌شود، به‌هيچ‌وجه کافي و بسنده نيست. نسبت ميان دين و رسانه، به طور عام و چگونگي ارتباط يک رسانه ديني با سرگرمي به‌عنوان يکي از کارکردهاي مهم و انفکاک‌ناپذير رسانه‌های جمعی، از‌ جمله موضوعاتي است که شايد آثار اين غفلت بيشتر در آن نمود يافته و انگيزه‌های طفره‌روي از طرح آن همواره بيش از ساير موضوعات مشترک دين و رسانه بوده است. از‌ اين‌رو، بحث و بررسي جامع درباره «سرگرمي» از منظرهاي مختلف، کشف و استنباط مواضع کلي اسلام، شناسايي و دسته‌بندي ديدگاه‌هاي انديشمندان و مفسران مسلمان به‌ويژه در خصوص سرگرمي‌های رايج در رسانه‌های جمعي و مشخصاً با محوريت سيماي ملي و اقتضائات آن و در‌نهايت تلاش در جهت عرضه يک نظريه هنجاري هدايتگر و تعيين‌کننده خط‌مشي کلي سيماي ملي در اين خصوص، موضوعي کاملاً جديد است و پژوهش در اين زمينه اهميت و اولويت انکار‌ناپذيري دارد.

 

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

در فصل دوم نوشتار اشاره شده است.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

1. انجام مطالعات بنيادين در حوزه ارتباطات اسلامي و مختصات آن؛ 2. انجام مطالعات و پژوهش‌های لازم در خصوص برخي موضوعات محوري همچون رسانه ديني، دين رسانه‌ای، نسبت‌های دين و رسانه، اخلاق رسانه، حقوق مخاطب و…؛3. انجام مطالعات بنيادين در خصوص جايگاه سرگرمي و تفريح در زندگي مؤمنان ؛ 4. تعيين جايگاه سرگرمي و گونه‌های مطلوب و نامطلوب آن در يک رسانه ديني؛ 5. سازوکارهای تحقق فرهنگ‌سازي، هويت‌بخشي، هنجار‌آفريني، بازسازي و نوسازي فرهنگي از رهگذر سرگرمي‌ها؛ ۶. راهکارهای استفاده درست همگان از اوقات فراغت؛۷.راهکارهای بهره‌گيري مناسب از فرصت‌ها و ظرفيت‌های فراغتي همچون اعياد و جشن‌های ملي و مذهبي براي شادي‌آفريني و نشاط‌بخشي عمومي؛ ۸..راهکارهای  لازم جهت بهره‌گيري هر‌چه بهتر و بيشتر از ظرفيت‌ها و سرمايه‌های فرهنگ خودي در تأمين اقلام رسانه‌ای مورد نياز و کاهش وابستگي به محصولات ساخت بيگانه؛ ۹. راهکارهای تامین توامان دو مقوله حسن و قبح زيباشناختي و حسن و قبح اخلاقي در مقام برنامه‌سازی؛ ۱۰. راهکارهای لازم جهت بهره‌گيري بيشتر از کارشناسان و متخصصان حوزوي و دانشگاهي در تولید محصولات دارای  کارکرد سرگرمی و…

 

محدودیت‌های پژوهش:

۱.ضعف بسيار جدي پژوهش‌های ديني معطوف به رسانه و متقابلاً ضعف پژوهش‌های رسانه‌ای معطوف به دين؛

۲. ناهمخواني رويکردي مطالعات و پژوهش‌های موجود با رويکرد مورد نظر اين مطالعه؛

۳. ميان‌رشته‌ای و چند‌رشته بودن موضوع، علاوه بر جنبه‌های مربوط به رسانه ملي؛

۴. چند‌بعدی بودن موضوع مطالعه و لزوم بهره‌گیری از رویکردهای مختلف؛

۵. پيچيدگي ناشي از تطبيق هنجارهاي عام فقهي بر رفتارها و برنامه‌های رسانه؛

۶. ناهمخواني ميان تلقي‌های ارباب رسانه با کارشناسان امور ديني و فرهنگي؛

۷. پيچيدگي طراحي و تدوين يک نظريه هنجاري جامع متناسب با گستره فعاليت‌های فراغتي رسانه.

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۷۶۷

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۴۱۱-۹۶۰-۶

نویسنده

سید حسین شرف الدین

ناشر

موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “سرگرمی رسانه ای (رویکردی اسلامی – ارتباطی به سرگرمی در سیمای ملی)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.