جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

تأثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی

حکمت متعاليه صدرايي، چنان در محتوا و روش با عرفان نظري در آميخته که از جهتي مي توان آن را شرح آثار عرفاني محيي الدين و پيروان وي دانست. در اين نوشتار، چگونگي تأثير عرفان نظري بر حکمت صدرايي در روش شناسي و مباحث کلان هستي شناختي، خداشناسي، جهان شناسي، انسان شناسي و معادشناسي، تحليل و بررسي شده است. از اين رو اين پژوهش در پنج بخش، تنظيم و نگارش يافته است.

در بخش اول، از مباحث کلي و شناخت نظام حکمت صدرايي و عرفان نظري و روابط آن دو سخن رفته؛ و تأثير پذيري تدريجي فلسفه از روش عرفاني تبيين شده است.

بخش دومِ اين نوشتار را تأثير عرفان در مباحث کلان هستي شناختي حکمت متعاليه، همچون اصالت وجود، تشکيک هستي و وحدت شخصي وجود شکل داده است. در فصل نخست آن، با تبيين ديدگاه عرفا و صدرالمتألهين(ره)، نشان داده شده است انديشه صدرالمتألهين(ره) در مسأله اصالت وجود از عرفان نظري تأثير پذيرفته؛ و مشاهده براهين مشترک بر اصالت وجود در کتب صدرالمتألهين(ره) و نوشته هاي عرفا نيز تاييدي بر اين نظريه شمرده شده است. تبيين بسيار دقيق فلسفي از نحوه ارتباط وجود و ماهيت، و تاثر آن از مسأله عرفاني ارتباط هستي با ظهور هستي؛ و در نتيجه، رهيافت به نظريه “تقدم و تأخر بالحقيقة و المجاز” از مباحث ديگر اين فصل مي باشد. در فصل دوم اين بخش نيز اقسام تشکيک فلسفي و عرفاني تبيين و گفته شده است: صدرالمتألهين(ره) اين وحدت خارجي و سرياني و بازگشت کثرات به آن را از گفته هاي عرفا در بحث نفس رحماني الهام گرفته است. وي با نظريه مياني تشکيک خاصي وجود، وحدت و کثرت را از تقابل در آورده و در کنار هم، بلکه مؤکِّد هم تبيين نموده است. نظام حکمت صدرايي در نظريه وجود رابط معلول نيز از آموزه عرفاني تشأن و تجلي؛ در حمل حقيقت و رقيقت از بحث اتحاد ظاهر و مظهر و ارتباط اعيان ثابته با اعيان خارجي در عرفان؛ و در نظريه کلي سعي از تقسيم عرفاني وجود به مطلق و مقيد بهره برده است. در فصل سوم نيز وحدت شخصي وجود در حکمت متعاليه با چهار برهانِ وجود رابط، عدم تناهي باري، بسيط الحقيقه بودن حق تعالي و صديقين به اثبات رسيده است. در اين بخش، از لوازم نظريه وحدت شخصي وجود همانند نفس الامر داشتن تجلي، تشکيک در ظهور، تحول مصداقي قاعده الواحد و نظريه تقدم و تأخر بالحق نيز بحث شده است.

بخش سوم اين نوشتار نيز از نقش عرفان در مباحث خداشناسي حکمت متعاليه سخن رانده و در فصل نخست آن، بحث اسماي الهي را پيش کشيده است. تأثير ديدگاه عرفاني بر صدرالمتألهين(ره) در اين مسأله، به اندازه اي است که گاهي وي عين عبارت عرفا را، بي هيچ يادي از منبع آن، مي آورد؛ گويي خود، عبارت پرداز آن بوده است. وي در نظريه علم پيشين الهي نيز سخن عرفا را پذيرفته؛ و به علم اجمالي در عين کشف تفصيلي فتوا داده است. در فصل دوم اين بخش، مراتب سه گانه توحيد تبيين شده؛ و ديدگاه عرفا در توحيد افعالي مورد پذيرش صدرالمتألهين(ره) واقع شده است.

بخش چهارمِ اين نوشتار نيز تأثير عرفان نظري بر مباحث جهان شناختي حکمت متعاليه را کاويده است. صدرالمتألهين(ره) در اين بخش، هر دو تقسيمِ عرفاني عالم مثال، به متصل و منفصل و همچنين، نزولي و صعودي را پذيرفته؛ و در نظريه حرکت جوهري نيز از نظريه عرفاني خلق جديد و تجدد امثال الهام گرفته است.

در بخش پنجم و پاياني اين پژوهش نيز با سه فصل، رگه هاي عرفاني در مباحث انسان و معاد شناختي حکمت صدرايي بحث شده و اثبات شده است  که صدرالمتألهين(ره) تعريف دقيق حقيقت نفس و ارتباط آن با بدن را از سخنان عرفا اخذ کرده و نظريه “جسمانية الحدوث و روحانية البقاء” و ذونشئات بودن نفس را پيش کشيده است. وي تبيين بهتر تجرد خيال و خلاقيت آن را وامدار عرفاست. همچنين نظريه “اتحاد نفس با قواي خود”، ريشه در نظام تجلي عرفاني و مبحث شهود مفصل در مجمل و شهود مجمل در مفصل دارد. صدرالمتألهين(ره) با الهام از گفتار قيصري در فص آدمي، قوه واهمه را عقل نازل و مقيد دانسته است. مسأله اتحاد عاقل و معقول به معناي صيرورت نيز، از مسلمات فن عرفان نظري شمرده مي شود. از اين رو صدرالمتألهين(ره) اين نظريه را به گروهي از عرفا و مشاييان باستان نسبت داده، پذيرفته و برهاني کرده است. همچنين اعتقاد به معاد جسماني، بدن مثالي و تناسخ ملکوتي از مسلمات عرفان نظري است که صدرالمتألهين(ره) بسيار از آنها بهره برده است. ايشان اهل معرفت را از کساني مي داند که هر دو معاد روحاني و جسماني را پذيرفته اند.

 

موضوع:

(فلسفه- عرفان) میان رشته ای

 

مخاطبان اصلی:

متخصصان حوزوی رشته فلسفه و عرفان اسلامی و فارغ التحصیلان دانشگاهی کارشناسی ارشد و دکترای این رشته

 

مسائل اصلی:

پرسش اصلی و کلی این پژوهش این است که آيا مباني عرفان نظري تأثيري در نظام حکمت صدرايي داشته است یا خیر؟ ولی سؤال‌هاي فرعي تحقيق از چگونگی و میزان تأثیر عرفان نظری بر حکمت صدرایی در روش شناسی، مباحث کلان هستی شناختی، خداشناسی، جهان شناسی، انسان شناسی و معادشناسی است. به عنوان مثال نقش و تأثیر عرفان نظري بر ديدگاه اصالت وجود صدرایی، نظريه تشکيک خاصي حکمت متعالیه، ديدگاه وجود رابط معلول، حرکت جوهري، اثبات تجرد قوه خيال، نظريه اتحاد عقل و عاقل و معقول و … به عنوان یک پرسش فرعی مورد بررسی قرار گرفته است.

 

اهداف:

هدف اين پژوهش دستيابي به چگونگي و ميزان  تأثير عرفان نظري محيي الدين بر مباني و نظام حکمت متعاليه صدرايي مي باشد.

 

نتایج:

در این پژوهش به این نتیجه رسیدیم که صدرالمتألّهین(ره) در پی ریزی حکمت متعالیه از گفتارهای حکما و عرفای پیشین، به ویژه فارابی، بوعلی و ابن عربی بسیار بهره برده است؛ ولی منبعی كه بیش از دیگر منابع بر افكار و اندیشه های وی تأثیر گذاشته است، به اعتراف خود وی، كتاب الهی و روایات نبوی و احادیث ائمّه اطهار علیهم السّلام می باشد.

با این همه، تأثیر كتاب ها و اندیشه های بزرگان عرفان، به ویژه محیی الدّین ابن عربی در نوآوری های صدرالمتألّهین(ره) به طور كامل محسوس است. وی از ابن عربی در آثار علمی خود، بارها نقل قول می کند که تعداد آنها تنها در شاهکار علمی وی، اسفار، به 227 مورد میرسد  که حاکی از عمق تاثیر اندیشه های ابن عربی بر او می باشد. این تاثیر پذیری به حدی است که برخی، حکمت صدرایی را نه فلسفه، بلکه عرفان فلسفی و شرح آثار عرفانی محیی الدین و پیروان وی دانسته؛ و زمان ظهور صدرالمتألّهین(ره) به بعد را دوره سوم عرفان نظری نامیده اند. البته وی در موارد بسیار اندکی نیز با آموزه های ابن عربی مخالفت می کند، از این رو نمی توان او را پیرو بی چون و چرای ابن عربی دانست؛ ولی در عین حال می توان گفت بیشتر آثار صدرالمتألّهین(ره)، به ویژه اسفار، ناظر به برهانی کردن حقایقی است که ابن عربی و پیروان او از راه کشف و شهود بدان دست یافته و آن را عرفان نظری نامیده اند. منظور از عرفان نظري در حقیقت، ترجمه و تعبير حقايق و معارف توحيدي است؛ که در مقابل عرفان عملي مطرح مي شود؛ و آموزه های آن برخاسته از آراء و ديدگاه های محيي الدين ابن عربي(560-638 ه.ق) مي باشد.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

بررسی جامع و عمیق از تاثیر عرفان نظری بر همه بخش ها و فصول حکمت متعالیه

اثبات تاثیر عرفان در بیشتر نوآوری های صدرالمتألهین(ره) در فصول مختلف حکمت متعالیه

حل چالش میان حکیم و عارف

اثبات طرح دورانی اصالت وجود یا ماهیت در زمان ابن ترکه

تبیین ریشه برهان صدیقین علامه(ره) در کلمات صدرالمتألهین(ره)

طرح جدیدی از نفس الامر داشتن تجلی در حکمت متعالیه

تبیین نو و ویژه ای از قاعده بسیط الحقیقه

تبیین عدم جریان تقدم و تاخر بالحق میان ذات حق تعالی و شئون و اطوار حق و …

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

در عصر حاضر همه کسانی که در فلسفه اسلامی، به ویژه حکمت متعالیه مطالعه کردهاند به این نکته اذعان دارند که صدرالمتالهین (ره) یک مکتب جدید با تأثیر پذیری از عرفان نظری بنیان نهاده که پیشتر سابقه نداشته است. ولی در دوره های پیشین کسانی بودند که اصل مکتب جدید بودن حکمت متعالیه را به چالش می کشیدند و آثار صدرالمتالهین (ره) را تنها کنار هم چیدن کلمات دیگران دانسته اند. (مطهرى، مرتضي، مجموعه‏ آثار، ج‏13، ص 250)

برخی از نقدهایی که در این کتاب بر آرای مخالف شده است، چنین می باشد:

1- نقد سخن محقق سبزواری(ره) که گفته است: آنچه در کتابهای عرفا آمده است، وحدت در کثرت می باشد، در حالی که مفاد قاعده بسیط الحقیقه «کثرت در وحدت» است نه وحدت در کثرت. (ملاهادی سبزواری؛ تعلیقه بر اسفار(در الحکمة المتعالیة)؛ ج6، ص269)

2- نقد سخن حکیم سبزواری(ره) در مورد عرفانی بودن بحث اتصاف مجازی ماهیت به وجود.

3- نقد دیدگاه استاد مطهری(ره)، در مورد اینکه صدرالمتألّهین(ره) رسما فلسفه خود را حکمت متعالیه خوانده است.(مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج5، ص 152)

4- نقد دیدگاه استاد مطهری(ره) در به چالش کشیدن محقّق سبزواری(ره) که چرا سبزواری حکمای مشاء را اصالت وجودی و اشراقیون را اصالت ماهوی دانسته است. (مطهري، مرتضي، مقالات فلسفي (در مجموعه آثار)، ج 13، ص 257)

5- نقد نظر تاریخی استاد مطهری(ره) که میرداماد را نخستین کسی می دانست که نزاع اصالت وجود یا ماهیت را به صورت دورانی مطرح کرده است. (مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج 13، ص 256)

6- نقد دیدگاه استاد مصباح یزدی(سلمه الله) که حمل حقیقت و رقیقت را از موارد حمل «ذی هو» و حمل شایع صناعی دانسته است. (مصباح يزدي، محمد تقي، تعليقة علي نهاية الحکمة، ص 208)

7- نقد نظر استاد حسن زاده آملی(سلمه الله) که فرموده است صدرالمتألّهین(ره)، به طور کلّی هم رأی با شیخ اشراق به تشکیک در ماهیت قائل شده و نظر نهایی وی همان است. (حسن زاده آملي، حسن، تعليقه بر شرح المنظومة (5 جلدی)، ج2، ص 69)

8- نقد سخن استاد جوادی آملی(سلمه الله) که معتقد است صدرالمتألّهین(ره) در بحث تشکیک عامی اسفار که از وقوع تشکیک در ذات سخن گفته است، هویّت و هستی را اراده کرده است نه ماهیت را. (جوادي آملي، همان، ج5، ص 576-577)

9- نقد دیدگاه استاد مهدی حائری(ره) که وحدت تشکیکی را وحدت پخته و همچون رئالیسم پیچیده و انتقادی دانسته و وحدت شخصی را وحدت خام و ناپخته معرفی کردهاند. (حائري، مهدي، هرم هستي، ص 175)

10- نقد سخن استاد مهدی حائری(ره) که گفته است آنچه توسط  صدرالمتألّهین(ره) در باب اتحاد عقل و عاقل و معقول مطرح شده با آنچه در کتب عرفانی به چشم می خورد تفاوت دارد. (حائري يزدي، مهدي، کاوش هاي عقل نظري، ص 155)

11- نقد رویکرد آقای سید یحیی یثربی که اصالت وجود فلسفی و عرفانی را رو در روی هم قرار داده و در مورد درستی تنها یکی از آنها داوری کرده است. (يثربي، سيد يحيي، مقاله «تحليل انتقادي اصالت وجود»، نامه مفيد، شماره 19، پاييز 1378)

12- نقد سخن آقای ابوالحسن غفاری(سلمه الله) که عبارت قیصری را نسبت به حدوث جسمانی نفس، بیگانه دانسته است. (غفاری، ابوالحسن، حدوث جسمانی نفس؛ ص139)

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

هر یک از فصول این پژوهش می تواند به عنوان یک پژوهش توسعه‌ای مورد تحقیق و بررسی بیشتری قرار بگیرد.

 

محدودیت‌های پژوهش:

نخست این که گستردگی موضوع و میان رشته ای بودن مباحث آن موجب شد تا پژوهشگر، یک دور همه آثار صدرالمتألهین (ره) را به صورت دقیق مورد بررسی قرار داده و مبنای عرفانی متناسب با آن را جستجو کند که این خود وقت و حوصله بسیاری می طلبد. البته در برخی مباحث اين پژوهش نیز كمبود منابع وجود داشت که تحقیق و تفحص مضاعفی را طلب می کرد.

 

فهرست مطالب:

مقدمه

بخش اول: کلیات

فصل اول: حکمت متعالیه

مبحث اول: واژه «حکمت متعالیه»

مبحث دوم: مکتب حكمت متعالیه

گفتار اول: عوامل پیدایش حکمت متعالیه

الف: روش حکمت متعالیه

ب: منابع حكمت متعالیه

گفتار دوم: نوآوری های صدرالمتألّهین(ره)

فصل دوّم: عرفان نظری و مبانی آن

مبحث اول: تقسیم بندی عرفان اسلامی

مبحث دوم: تعریف علم عرفان نظری

مبحث سوم: موضوع علم عرفان نظری

مبحث چهارم: مبادی و مسائل عرفان نظری

مبحث پنجم: چکیده مبانی و اصول عرفان نظری

فصل سوم: روابط فلسفه و عرفان

مبحث اول: بررسی تاریخی دیدگاه فلسفی و عرفانی

گفتار اول: دیدگاه فیلسوفان نسبت به عرفان

گفتار دوم: دیدگاه عارفان نسبت به فلسفه

مبحث دوم: تفاوت های فلسفه و عرفان

فصل چهارم: تأثیر عرفان بر حکمت متعالیه

مبحث اول: تأثیر عرفان بر حکمت متعالیه

مبحث دوم: تأثیر عرفان نظری در فصل بندی کتاب اسفار

بخش دوم: تاثیر عرفان نظری در مباحث کلان هستی شناختی حکمت متعالیه

فصل اول: نقش عرفان نظری در اصالت وجود صدرایی

مبحث اول: پیشینه تاریخی

مبحث دوم: اصالت وجود از نگاه صدرالمتألّهین(ره)

مبحث سوم: اصالت وجود در عرفان نظری

مبحث چهارم: ادله مشترک اصالت وجود در عرفان و حکمت متعالیه

گفتار اول:  ادله اصالت حقیقت لا بشرطی وجود

گفتار دوم: ادله اصالت موجودات خاص

مبحث پنجم: میزان تأثیر عرفان نظری در اندیشه صدرالمتألّهین(ره)

مبحث ششم: بررسی نقش عرفان در شکل گیری برخی از فروعات اصالت وجود

گفتار اول: نحوه ارتباط وجود و  ماهیت و رگه های عرفانی آن

گفتار دوم: تقدّم و تأخّر بالحقیقة و المجاز و نقش مباحث عرفانی در آن

گفتار سوم: نقش عرفان نظری در شکل گیری نظریه امکان فقری

فصل دوم: تأثیر عرفان نظری بر دیدگاه تشکیک وجود

مبحث اول: پیشینه تاریخی

مبحث دوم: اقسام تشکیک

گفتار اول: تشکیک عامی

گفتار دوم: تشکیک خاصی

ملاک تشکیک خاصی

گفتار سوم:  تشکیک عرفانی یا خاص الخاصی

مبحث سوم: تأثیر عرفان نظری بر نظریه تشکیک خاصی

مبحث چهارم: نقش عرفان در برخی از فروعات نظریه تشکیک خاصی

گفتار اول: نقش عرفان در دیدگاه وجود رابط

گفتار دوم: رگه های عرفانی حمل حقیقت و رقیقت

گفتار سوم: کلّی سعی و عرفان نظری

فصل سوم: وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه

مبحث اول: آموزه وحدت شخصی وجود

مبحث دوم: براهین اثبات وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه

برهان اول: تحلیل رابطه علیّت و وجود رابط

برهان دوّم: نامتناهی بودن وجود حق تعالی

برهان سوّم: بسیط الحقیقه بودن حق تعالی

برهان چهارم: برهان صدیقین

مبحث سوم: نفس الأمر داشتن تجلّی در حکمت صدرایی

مبحث چهارم: تشکیک در تجلّی و ظهور

مبحث پنجم: تاثیر وحدت شخصی وجود در طرح و سامان دهی برخی از مسائل حکمت متعالیه

گفتار اول: قاعده الواحد و صادر نخستین در بستر وحدت شخصی وجود

گفتار دوم: تأثیر دیدگاه عرفا بر قاعده بسیط الحقیقه

گفتار سوم: تقدّم و تأخّر بالحق

بخش سوم: نقش عرفان در مباحث خداشناسی حکمت متعالیه

فصل اول: مباحثی در اسماء و صفات حق تعالی

مبحث اول: بحث اسمای الهی در عرفان نظری

مبحث دوم: اسماء و صفات الهی از منظر صدرالمتألّهین(ره) و تأثیر دیدگاه عرفانی بر وی

گفتار اول: مسأله عینیّت صفات با ذات

گفتار دوم: هم گرایی عرفان و حکمت متعالیه در نظریه علم پیشین الهی

گفتار سوم: تأثیر عرفان در تبیین صدرایی از کلام الهی

فصل دوم: تبیین مراتب سه گانه توحید

مبحث اول: تأثیر عرفا در تقریر صدرایی توحید ذاتی

مبحث دوم: رگههای عرفانی توحید صفاتی در حکمت متعالیه

مبحث سوم: توحید افعالی

بخش چهارم: عرفان نظری و مباحث جهان شناختی حکمت متعالیه

فصل اول: عالم مثال از دیدگاه عرفان و حکمت متعالیه

مبحث اول: عالم مثال در دیدگاه صدرالمتألّهین(ره)

گفتار اول: تقسیم صدرایی عالم مثال به منفصل و متصل

گفتار دوم: تقسیم عالم مثال به نزولی و صعودی در دیدگاه صدرالمتألّهین(ره)

گفتار سوم: ادله اثبات عالم مثال منفصل در حکمت متعالیه

مبحث دوم: عالم مثال، اقسام و ادله آن از دیدگاه عرفا

مبحث سوم: میزان تأثیرپذیری صدرالمتألّهین(ره) از سخنان عرفا

فصل دوّم: حرکت جوهری صدرایی و تجدّد امثالِ عرفانی

مبحث اول: تبیین صدرایی حرکت جوهری

مبحث دوم: نظریه خلق جدید عرفا

مبحث سوم: تأثیر عرفان بر نظریه حرکت جوهری

مبحث چهارم: اثبات حدوث زمانی عالم ماده با نظریه حرکت جوهری

بخش پنجم: رگه های عرفانی در مباحث انسان شناختی حکمت صدرایی

فصل اول: بررسی تأثیر عرفان نظری در تبیین حقیقت نفس و قوای آن

مبحث اول: تعریف نفس و ارتباط آن با بدن انسان

تاثیر عرفان بر دیدگاه صدرایی از نفس و ارتباط آن با بدن

مبحث دوم: نظریه «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» بودن نفس

تأثیر عرفان نظری بر نظریه حدوث جسمانی نفس

مبحث سوم: نظریه اتحاد قوا با نفس

تأثیر دیدگاه عرفا در نظریه «اتحاد قوا با نفس»

مبحث چهارم: قوّه خیال و بررسی تأثیر دیدگاه عرفانی

گفتار اول: اثبات تجرد قوّه خیال

گفتار دوم: خلاقیت خیال و قدرت انشاء صور

مبحث پنجم: عقل نازل بودن قوّه واهمه

پشتوانه عرفانی نظریه «عقل نازل بودن وهم»

فصل دوم: هم گرایی فلسفه و عرفان در نظریه اتحاد عقل و عاقل و معقول(به معنای صیرورت)

مبحث اول: پیشینه بحث

مبحث دوم: اتحاد عاقل و معقول در حکمت متعالیه

ادله اثبات اتحاد عاقل و معقول

مبحث سوم: تأثیر عرفا بر نظریه صدرایی اتحاد عاقل و معقول

فصل سوم: رگه های عرفانی در نظریه معاد جسمانی

مبحث اول: معاد جسمانی در حکمت متعالیه

گفتار اول: بدن برزخی یا قالب مثالی

گفتار دوم: تناسخ ملكوتی

مبحث دوم: تاثیر اندیشه عرفانی بر دیدگاه صدرایی از معاد جسمانی

 

 

سال نشر

۱۳۹۶

تیراژ

۳۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۴۴۰

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۱۰۸-۳۹۵-۲

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تقدیر در پانزدهمین کتاب سال حوزه

نویسنده

علی اعلائی بنابی

ناشر

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “تأثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.