جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی

از دغدغه هاى مهم انسان ها در همه دوره هاى تاريخ، سلامت روانى در كنار سلامت جسمانى بوده است. عالمان دينى، پزشكان و مربيان اخلاق، بيشترين تلاش ها را براى بررسى علمىِ سلامت روانى و ملاك ها و راه هاى نيل به آن مبذول نموده اند. روان شناسان و روان پزشكان در اوايل قرن بيستم سلامت و بهداشت روانى را با مبانى و روش هاى جديدترى بررسى و به تعبيرى نهضت جديد بهداشت روانى را پى ريزى كردند. بى ترديد آموزه هاى دينى تأثير مهمى در تعريف سلامت روانى و راه هاى نيل به آن داشته، بلكه از اهداف مهم اديان الهى تأمين سلامت روانى انسان ها محسوب گرديده است. در زمينه رابطه دين و بهداشت روانى در مجامع روان شناسى و روان پزشكى دنيا تحقيقات بسيارى صورت گرفته است. استفاده از عقل و آموزه هاى وحيانى در كنار داده هاى تجربى، در اين دوره، مورد بى توجهى قرار گرفته است. این کتاب گامی کوچک برای رفع این نقیصه است.

برداشت اين كتاب از بهداشت روانى، در يك معنا ارتقاى كارآيى و شكوفاسازى استعدادهاى انسان هاست. الگوى مورد پذيرش اين كتاب همه جنبه هاى زيستى، روانى، اجتماعى و دينى انسان را در بر مى گيرد. سلامت روانى انسان عبارت است از انسجام، استقلال و شكوفايى فطرت زيستى و روانى انسان كه در اثر ارتباط سالم و مؤثر فرد با خويشتن، ديگران و نظام هستى و محور آن يعنى خداوند به دست مى آيد. در این کتاب، روش بررسى ديدگاه ها در حوزه روان شناسى علمى، از نوع تحليلى تاريخى است كه سعى بر آن بود جديدترين و مناسب ترين منابع بهداشت روانى با استفاده از جستجو در پايگاه هاى اطلاع رسانى تهيه شود. در بخش متون اسلامى استفاده از آيات قرآن در همه بحث ها در اولويت بوده و برداشت از آيات با بهره گيرى از روش هاى معمول در تفسير قرآن بوده است. در استفاده از كلمات پيامبر(صلى الله عليه وآله) و اولياى دين اسلام(عليهم السلام) نيز در هر بحث به چندين روايت مراجعه شده است. هر چند در مورد بررسى سندى موشكافى در كار نبوده است، ولى سعى گرديده از روايات كتب معتبر حدیثى استفاده شود و در هر موضوع چند روايت مورد توجه قرار گيرد.

فصول مختلف كتاب بهداشت روانى نيز بر اساس روابط سه بعدى انسان تدوين شده است. فصل اول به تاريخچه، تعريف، اهداف بهداشت روانى و نظریه های نابهنجارى روانى از ديدگاه اسلام  و روانشناسی،  رابطه بهداشت روانى با ديگر رشته هاى علمى و مبانى بهداشت روانى از ديدگاه اسلام مى پردازد. فصل دوم نظريه هاى سلامت روانی در حوزه های  روان شناختى، فرهنگى، دينى و اسلامی را ارائه داده و نظریه اسلامی سه رابطه انسان با هستی با محوریت خداوند، خود و دیگر انسان ها را ملاک سلامت روانی عنوان کرده است. در این دیدگاه رابطه مطلوب با خدا ركن اصلي سلامت شخصيت است. از خطوط اصلي تا مسائل جزيي رابطه انسان با خود و ديگران بر اساس رابطه با خدا تنظيم و مهار مي شود و انسجام دهنده و وحدت بخش همه ابعاد شخصيت انسان رابطه با خداوند است. فصل سوم به نقش سبک زندگی در سلامت روانى با توجه به اموری مانند تغذیه، خواب، ورزش و تفریحات، مواجهه با درد و بیماری و مصرف مواد می پردازد و نقش نيازهای زیستی در سلامت روانى را بررسى مى كند.  فصل چهارم نقش اعتقادات مانند خداپرستی، معاد و نبوت باوری در سلامت روانی را بررسی می کند و در دیدگاه جدیدی، طبقه بندی نیازهای معنوی را به این صورت ارائه می دهد: نیازهای وجودی ربط و تعلق به خدا، نیازهای ایمنی، توکل، استعاذه و طلب هدایت، نیازهای دوستی با خدا واولیای الهی و پرستش، نیاز به کرامت عزت نفس و آزادگی، نیاز به خود شکوفایی معنوی و تقرب به خدا.

فصل پنجم به نقش رفتارها و مناسک دينى مانند نماز، روزه، دعا، حج و زیارت و اعتکاف در سلامت روانى می پردازد و آسیب های استفاده نامناسب از عبادات برای سلامت روانی را به این صورت عنوان می کند: وسواس در مقدمات و اعمال عبادات، انزوا و مردم گریزی(رهبانیت)، تکبر و پرخاشگری، فدا کردن کیفیت با اصرار بر ظاهر و کمیت، بی معنایی و ناکامی در اثر خرافات و پیرایه ها، سرباری دیگران و عبادت خدایان متعدد. این فصل نقش اخلاق اجتماعى در سلامت روانى را نیز بیان می کند. فصل ششم عوامل تهديدكننده بهداشت رواني را ضمن محروميت، تعارض، تنيدگى (استرس)، گناه و تخلف از معيارهاى اخلاقى بررسی می کند و به بیان تفاوت احساس گناه بهنجار و نابهنجار می پردازد. فصل هفتم مسائل خانواده و سلامت روانى را در مورد همسران، فرزندان و شرايط بحرانی بررسی می کند. فصل هشتم نقش روابط اجتماعى موثر و فقدان آن در بهداشت روانى را پی می گیرد. فصل نهم به رابطه اشتغال، رفاه اقتصادی و مهاجرت با بهداشت روانى می پردازد. تعادل بین کار و حیطه های دیگر زندگی، افراد معتاد کار، کار و نقش های خانوادگی و تاثیر فقر و غنا در بهداشت روانی، از مباحث این فصل است. فصل دهم به نقش محيط زيست و تكنولوژى در بهداشت روانى از جمله مشكلات شهرهاى جديد و تأثيرات مثبت و منفی تكنولوژى بر بهداشت روانى می پردازد. فصل يازدهم تاثیر رسانه ها مانند اينترنت و گوشی همراه بر بهداشت روانى را بررسی می کند و به آثاری مانند افسردگى و انزواى اجتماعى، هرزه نگارى و اعتياد به اينترنت می پردازد. فصل دوازدهم به نقش  نهادهاى آموزش و پرورش، حكومت و سبک های آن و  نهاد روحانيت در بهداشت روانى می پردازد.

موضوع:

سلامت روانی

 

مخاطبان اصلی:

دانشجویان کارشناسی و کارشناسی ارشد روانشناسی

 

مسائل اصلی:

تعریف سلامت روانی بر اساس مبانی اسلامی چگونه است؟

شخصیت سالم با توجه به متون اسلامی چگونه تعریف می شود؟

نیازهای معنوی بر اساس مبانی اسلامی چه دسته بندی دارد؟

نقش اعتقادات در سلامت روانی چگونه تبیین می گردد؟

نقش عبادات در سلامت روانی چگونه است؟

کدام شرایط اقتصادی با سلامت روانی هماهنگ تر است؟

نهادهای اجتماعی چه نقشی در سلامت روانی افراد دارند؟

 

اهداف:

تبیین سلامت روانی بر اساس مبانی اسلامی

ارائه دیدگاه های اسلامی در ابعاد گوناگون بهداشت روانی

تبیین مشکلات بهداشت روانی با توجه به مبانی اسلامی

ترویج نگاه اسلامی در بهداشت روانی

ارائه مباحث اسلامی در حوزه بهداشت روانی برای محققان و دانشجویان.

 

نتایج:

تببین سلامت و نابهنجاری بر اساس مبانی اسلامی

ارائه نظریه شخصیت سالم بر اساس رابطه سالم با خود، دیگران و خداوند.

محور سلامت روانی انسانی رابطه مطلوب با خداوند است.

نزدیک ترین اصطلاح قرآنی با شخصیت، قلب است.

قلب در قرآن شامل ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری انسان است، ولی به ابعاد عاطفی بیشتر اشاره دارد.

نیازهای انسان در سه دسته زیستی، روانی و معنوی قرار می گیرد.

خداباوری، نبوت باوری و معادباوری تاثیرات عمیق بر سلامت روانی انسان دارد.

مفاهیم اخلاق اسلامی با ابعاد سلامت روانی رابطه نزدیکی دارد.

انجام عبادات مانند نماز، روزه و حج تاثیرات شگرفی بر بهداشت روانی افراد دارد.

گاه عبادات برای بهداشت روانی آسیب زاست.

گناه در سلامت روانی انسان نقش منفی دارد.

رسانه ها تاثیرات عمیقی بر سلامت روانی افراد دارند.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

شخصیت سالم فقط در این تحقیق بر اساس سه رابطه انسان تبیین شده است.

مراتب نیازهای معنوی بر اساس مبانی اسلامی فقط در این کتاب آورده شده است.

آسیب شناسی عبادات برای بهداشت روانی در این کتاب آمده است.

در این کتاب احساس گناه تقسیم به دو نوع  بهنجار و نابهنجار شده است.

این کتاب شامل مباحث علمی و اسلامی در بهداشت روانی است.

نقش روحانیت در سلامت روانی جامعه در این کتاب تبیین شده است.

 

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

محور شخصیت سالم، ارتباط مطلوب با خداوند است. دیدگاه سکولار نقشی برای این امر در بهداشت روانی نمی بینند.

بهنجاری کاملا مطابق ایمان به خدا و نابهنجاری یعنی کفر (ابوترابی،)

نیازهای معنوی با این مراتب در جایی تببین نشده است.

احساس گناه در نگاه روان شناسان در هر صورت نابهنجار است.

برخی ارتکاب گناه را از عوامل مخل سلامت روانی  نمی دانند.

منبع وحی و سخنان معصومان از نظر معرفت شناسی برای درک ابعاد سلامت روانی را برخی نمی پذیرند.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

تهیه مقیاس سلامت روانی بر اساس مبانی اسلامی

تهیه مقیاس تمایز احساس گناه نابهجار و بهنجار

تدوین مقیاس نیازهای معنوی بر اساس مراتب آن در این کتاب

بررسی مفهومی و میدانی آسیب شناسی عبادات برای بهداشت روانی

تدوین کتاب بهداشت روانی خانواده

تبیین نقش روحانیت در بهداشت روانی افراد جامعه با استفاده از تحقیقات میدانی

 

محدودیت‌های پژوهش:

کمبود تحقیقات میدانی در زمینه نقش اعتقادات، عبادات و اخلاق اسلامی در سلامت روانی

سال نشر

۱۳۸۹

تیراژ

۵۰۰

نوبت چاپ

چاپ چهارم – ویراست دوم

تعداد صفحات

۴۶۴

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۲۹۸-۲۶۹-۸

تقدیرنامه و جوایز

برگزیده در سیزدهمین همایش کتاب سال حوزه

نویسنده

محمد رضا سالاری فر

ناشر

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه,

سمت

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.