اسناد بهار عربی و بیداری اسلامی

دانشگاه امام صادق (ع)

بهار عربی یا بیداری اسلامی خیزشی است که در جهان عرب شکل گرفت و موجی از سؤالات را درباره خود برانگیخت، همان‌گونه که طومار شماری از نظام‌های حاکم را که تصور می‌کردند تا ابد جاودانه خواهند بود، در هم پیچید. برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگون و متفاوتی پیرامون این وقایع که به‌ظاهر جدای از هم و بی‌ارتباط با یکدیگر هستند وجود دارد، اما دقت و تیزنگری در عمق این رویدادها و مفاهیمی که دربر می‌گیرد، سرنخ‌ها و پیوندهای موجود میان این رویدادهای همزمان در برخی کشورهای جهان عرب را آشکار می‌کند.
آیا این وقایع، دسیسه‌چینی بیگانگانی است که می‌توانند در چشم‌برهم‌زدنی، مردمان کشورهای عربی و اراده آن‌ها برای خیزش علیه حاکمان خود را برانگیزند؟ یا این‌که جامی بود که لبریز شده بود و صبر ملت ها با پر کاهی که مدت ها منتظرش بودند به‌سر آمد؟ یا هر دو این عوامل به‌طور همزمان باعث این رخدادها شدند؟ پس از این قضایا چه اتفاقاتی رخ داد؟ آیا نتایج آن منجر به پی‌ریزی تاریخی متفاوت خواهد شد؟ یا رخدادهای صورت گرفته، صرفاً مرحله‌ای است که ملت ها به سرعت آن را پشت‌سر می‌گذارند و به وضعیت سابق خود باز خواهند گشت؟
به‌همان اندازه که مبانی و پیش‌زمینه‌های فکری و فرهنگی افرادی که به این سؤالات پاسخ داده‌اند، گسترده و متعدد است، پاسخ‌هایی که ارائه داده شده نیز بسیار متنوع و گوناگون است. ما در مرکز «الحضارة لتنمية الفکر الإسلامي» معتقد بودیم که اسناد و متونی که پیرامون این پدیده اجتماعی و سیاسی منتشر شده است در تبیین دیدگاه و تحلیل بسترهای آن در جهت پی ‌بردن به عوامل شکل‌گیری ‌این پدیده و حتی چه‌بسا پیش‌بینی پیامدها و نتایج آن نقش به‌سزایی دارد. از این‌رو، استاد حسن الزین، پژوهشگر و مؤلف کتاب حاضر، مبادرت به گردآوری مستندات مرتبط بسیاری پیرامون این مسئله کردند تا شاید راه پیش روی پژوهشگران این موضوع را روشن‌تر و هموارتر سازد و همین امید و آرزو بود که ما را به تألیف این اثر رهنمون ساخت.

این کتاب برای اینکه بتواند به هدف خود که تبیین مواضع و دیدگاه های مختلف در مورد تحولات سال 2011 است پاسخی درخور دهد، کوشیده است تا ابعاد آن را با تأکید بر تحلیل وضعیت منجر به این تحولات، مواضع کشورهای بیگانه، رویکرد اسلامگرایان، نهادهای دینی و مراکز تحقیقاتی کشورهای عربی تبیین کند. نویسنده در فصل نخست ابتدا به اسنادی در خصوص ریشه ی اصطلاح “بهار عربی” اشاره کرده و پس از واکاوی این رویداد در مصر، تونس، لیبی، یمن و بحرین، بحران شکل گرفته در سوریه را بررسی و تحلیل می کند. در همین راستا، مواضع برخی دیگر از کشورهای منطقه که به ظاهر انقلابی در آنها روی نداده است، لکن جریان اعتراضی که خط انقلابی گری انقلاب یاس تونس را دنبال می کند، توسط نظام سیاسی حاکم سرکوب گشت، با اشاره به منابع معتبر تبیین شد.
فصل دوم کتاب درصدد است تا مواضع کشورهای بیگانه در همین رابطه را با انعکاس نگاه آمریکا، ناتو، انگلیس، فرانسه، آلمان، روسیه، ترکیه و چین و همین طور رژیم صهیونیستی به تصویر کشاند، از این رو، در کنار تشریح مواضع آنها، نگاه و نگرش جمهوری اسلامی ایران به عنوان بازیگری مهم و مؤثر را بیان می دارد.
فصل سوم کتاب درصدد است تا نگرش و عملکرد شورای امنیت سازمان ملل را ترسیم کند، به همین خاطر قطعنامه شورای امنیت درباره ی پرونده ی لیبی، یمن و سوریه را در بوته ی تحلیل قرار داده و می کوشد تا نگاه این شورا را برای مخاطب تحلیل نماید.
در فصل چهارم نگاه جنبش النهضه، اخوان المسلمین، القاعده، حزب اسلامی التحریر، سلفی ها و دو جریان حزب الله لبنان و حماس در فلسطین تحلیل و منعکس می شوند.
فصل پنجم و ششم در تلاش است تا موضع الازهر و واتیکان و همین طور مراکز پژوهشی و تحقیقاتی عربی را متذکر شود.

موضوع:
بهار عربي – تجديد حيات فكري

مخاطبان اصلی:
جهان عرب به عنوان بخشی از هندسه ی جهان اسلام، هماره آبشخور نهضت های فرهنگی _ سیاسیِ اثرگذاری بوده است که دامنه ی تغییر و تأثیر آن را “نزاع گفتمان های” فعّال در آن، رقم می زد. حیاتِ این حوزه با چالش های ایدئولوژیک آغاز شد. لذا سنگ بنایِ آن را همین اختلاف های گفتمانی شکل داده اند. به گونه ای که اگر در طول تاریخ، “جدال گفتمانی” را از صفحه ی نمایشِ “سرزمین عرب” بزداییم، با کالبدی بی روح روبرو خواهیم شد که هیچ گونه پیامی را منعکس نمی سازد. این درحالی است که این حوزه، “زیست جهان” بسیاری از جنبش هایِ منطقه ای با اثرگذاری “فرامنطقه ای” بوده و هست. از این رو، لحظه لحظه ی “زیست” آن، مشحون از “جدال هایی جهانی” است که علی رغم بسطِ معرکه ها در دامنِ ملت هایِ “مجبور به سکوت”، همیشه رشحاتی از “بیداریِ ملت ها”یِ خواهانِ تغییر وضع موجود به “حکومتی مطلوب” را تصویر ساخته است تا اینکه عقده های مکنون در حلقومِ مقفولِ نخبگان و توده، با شراره های آتشِ برافروخته از داغِ “عزّت طلبی” بوعزیزی ها، یکباره نمایانگرِ تحوّلی بزرگ گشت که حیرت پادشاهان و سلاطینِ نشسته بر تخت هایِ آکنده از حقوقِ پایمال شده ی مردمانِ “استقلال طلب” را چنان برانگیخت که به حامیانِ غربی _ عبری _ عربی خود برای نجات از آتش فشانِ “دموکراسی خواهی” و “عدالت طلبی”، چنگ زدند.
گستره ی تحوّلات یادشده و عمقِ تحوّل آفرینی آنها موجب گشت تا همگان از دانشگاهیان تا سیاست مداران و از مراکز علمی _ تحقیقاتی تا مدارسِ حوزوی، همه و همه، به واکاویِ چیستیِ این تحولات بپردازند. از این رو، مخاطبان این کتاب، هم نخبگان دانشگاهی اند و هم محققان و دست اندرکاران سیاست.

اهداف:
در جریان پاسخ به چیستی تحولات موسوم سال 2011، دو جبهه ی نگرشیِ متفاوت رخ نمود که عده ای نام “بیداری اسلامی” بر این تغییرات نهادند و گروهی هم، آن را “بهار عربی” نامیدند. همین دوگانه یِ نگرشی، سبب شد تا تحلیلِ فراز و فرودِ “انقلاب ها”یِ اخیرِ کشورهای عربی _ اسلامی، در صدرِ اولویت های تحقیقاتیِ اندیشه وران و مراکز علمی قرار گیرد. یکی از این مراکز، “مرکز تمدن برای توسعه اندیشه اسلامی” است که طی پژوهش پیش رو، تلاش کرده است تا دیدگاه هایِ یادشده را گرد آورد. از این رو، حسن محمد الزین، پس از کالبدشکافیِ چگونگیِ شکل گیریِ انقلاب های مزبور، رویکرد کشورهای غیرعربی، شورای امنیت، جنبش های اسلامی، مراکز دینی و مؤسسات پژوهشی نسبت به این تحولات را جمع آوری و تدوین نموده است تا خواننده ی سطور پیش رو، پس از مطالعه ی دیدگاه های ارائه شده در خصوص چیستی و چگونگی وقوع آنها، ظهور و سقوطِ “تحوّل خواهی” را پردازش کند.

نتایج:
به‌همان اندازه که مبانی و پیش‌زمینه‌های فکری و فرهنگی افرادی که به این سؤالات پاسخ داده‌اند، گسترده و متعدد است، پاسخ‌هایی که ارائه داده شده نیز بسیار متنوع و گوناگون است. ما در مرکز «الحضارة لتنمية الفکر الإسلامي» معتقد بودیم که اسناد و متونی که پیرامون این پدیده اجتماعی و سیاسی منتشر شده است در تبیین دیدگاه و تحلیل بسترهای آن در جهت پی ‌بردن به عوامل شکل‌گیری ‌این پدیده و حتی چه‌بسا پیش‌بینی پیامدها و نتایج آن نقش به‌سزایی دارد. از این‌رو، استاد حسن الزین، پژوهشگر و مؤلف کتاب حاضر، مبادرت به گردآوری مستندات مرتبط بسیاری پیرامون این مسئله کردند تا شاید راه پیش روی پژوهشگران این موضوع را روشن‌تر و هموارتر سازد و همین امید و آرزو بود که ما را به تألیف این اثر رهنمون ساخت.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
بهار عربی یا بیداری اسلامی، خیزشی است که در جهان عرب شکل گرفت و موجی از سؤالات را درباره خود برانگیخت، همان‌گونه که طومار شماری از نظام‌های حاکم را که تصور می‌کردند تا ابد جاودانه خواهند بود، در هم پیچید. برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگون و متفاوتی پیرامون این وقایع که به‌ظاهر جدای از هم و بی‌ارتباط با یکدیگر هستند وجود دارد، اما دقت و تیزنگری در عمق این رویدادها و مفاهیمی که دربر می‌گیرد، سرنخ‌ها و پیوندهای موجود میان این رویدادهای همزمان در برخی کشورهای جهان عرب را آشکار می‌کند. در همین راستا، نگارنده کوشیده است تا با گردآوری تمامی دیدگاه ها و تفسیرهایی که از تحولات 2011 می شود، منبعی جامع برای شناخت و تحلیل این تحولات و رویدادها باشد و جهتگیری پس از آن تا امروز به شمار می رود.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
از آنجایی که این پژوهش، تحقیقی جامع برای مطالعه و استنتاج محققان این حوزه است، هر فردی می تواند بر اساس تحقیقات پیشینی خود و متناسب با وضعیت واقعی حاکم بر کشورهای عربی و اسلامی، نتیجه ای مبنی بر تعریف این تحولات به بهار عربی یا بیداری اسلامی بگیرد.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
1-فلسفه‌ی انقلاب های عربی
2- نسبت دین و ملیت در انقلاب های عربی
3- تحلیل تطبیقی شعارهای انقلاب های عربی و انقلاب اسلامی ایران
4- جریان شناسی اسلام گرایی در نسبت با انقلاب های عربی
5- نسبت گفتمان های سیاسی در جهان اسلام با انقلاب اسلامی ایران

نویسنده

جبار شجاعی,

حسن محمد زین

سال نشر

۱۳۹۷

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۵۱۸

شابک

۹۷۸۶۰۰۲۱۴۶۲۳۶

ناشر

دانشگاه امام صادق (ع)