اسلام و حقوق دیپلماتیک

ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی یکی از حوادث مهم تاریخی به‌شمار می‌آید؛ چرا که رسالت خویش را جهانی معرفی کرد و هدایت بشریت به‌سوی حق را عهده‌دار شد. از این رو در نظم حقوقی اسلام روابط دیپلماسی از مهم‌ترین آموزه‌های دینی و الهی به‌شمار می‌رود.
دیپلماسی در حکومت نبوی تجلی خاصی دارد. منظور از دیپلماسی پیامبر (ص) که آخرین سفیر الهی است فعالیت‌ها و اقداماتی است که ایشان در جایگاه رئیس حکومت اسلامی و نیز سفیران برگزیده با هدف تحقق خط‌مشی‌های کلی دولت اسلامی در عرصه روابط بین‌الملل انجام داده است. در حقیقت اهداف عالی و خطوط کلی سیاست اسلام و منافع امت اسلامی، دیپلماسی پیامبر(ص) را جهت می‌بخشید.
اسلام در روابط بین‌الملل اصول و مقرراتی گسترده دارد. از این رو فقیهان اسلامی در آثار فقهی خویش در ابوابی چون «کتاب الجهاد» و یا در کتبی با عنوان «سِیَر» به بیان این اصول پرداخته‌اند. بخشی از این آثار که در سده‌های آغازین نگاشته شده، عبارت است از: کتاب الخراج نوشته قاضی ابویوسف (113-182 هـ.ق). بسیاری از نویسندگان او را نخستین فقیهی می‌دانند که به تدوین فقه سیاسی پرداخت.
کتاب المجموع نوشته زید بن علی (شهادت 122 هـ.ق) دومین کتاب فقهی سیاسی است که بخشی از آن به حقوق بین‌الملل اختصاص دارد. این کتاب با عنوان المسند للامام زید تجدید چاپ شده است. کتاب‌های السیر الکبیر و السیر الصغیر نوشته محمد بن حسن شیبانی (131-189 هـ.ق) نیز مسائل جهاد و مقررات بین‌الملل را به‌صورت منظم و مشروح بررسی می‌کند.

کتاب الخلاف و المبسوط نوشته شیخ طوسی (متوفی 460 هـ.ق) از فقهای بزرگ شیعه نیز دیگر کتابی است که در این زمینه نوشته شده است، با تالیف این دو کتاب فقه شیعه متحول شد. شیخ طوسی در کتاب الخلاف تحت عناوینی چون «کتاب السیر» و «کتب الجزیه» و در کتاب المبسوط،‌ با عناوینی چون «کتاب الجهاد و سیره‌الامام» و… به بیان مسائل عمومی روابط بین‌الملل و فقه سیاسی پرداخته است.
با وجود این متاسفانه آثاری مستقل و مبسوط که به حقوق دیپلماتیک اسلام پرداخته باشد،‌ بسیار اندک است. به نظر می‌رسد کهن‌ترین اثر در این باره کتاب رسل الملوک و من یصلح للرساله و السفاره نوشته ابن الفراء باشد که در اواخر قرن سوم هجری نگاشته شده است.
در سال‌های اخیر برخی اندیشمندان عرب گام‌هایی در این مسیر برداشته و پژوهش‌های گران‌سنگی با موضوع دیپلماسی اسلامی پیش نهاده‌اند؛ مثل القانون الدبلوماسی الاسلامی، نوشته احمد ابوالوفاء؛ السفارات فی‌الاسلام نوشته محمد التابعی؛ «الدبلوماسه الاسلامیه» نوشته عبدالرحمن محمد عبدالرحمن؛ النُّظُم الدبلوماسیه فی الاسلام نوشته صلاح‌الدین المنجمد.
آثاری دیگر نیز به‌طور غیرمستقیم به این موضوع پرداخته است؛ مانند اصول العلاقات الدولیه فی فقه الامام محمد بن الحسن الشیبانی نوشته عثمان جمعه؛ الاصول العامه للعلاقات الدولیه فی الاسلام وقت السّلم اثر دکتر احمد عبدالونیس شتا و سلسله العلاقات الدولیه فی الاسلام نوشته محمود مصطفی نادیه و دیگران.
متاسفانه در زبان فارسی آثار مرتبط با حقوق دیپلماتیک اندک است و در این میان جای خالی آثاری که به‌طور جامع به این موضوع از نگاه اسلام پرداخته باشند، بسیار احساس می‌شود.
کتاب «اسلام و حقوق دیپلماتیک» بر آن است تا ضمن بیان نقش اسلام در توسعه دیپلماسی و حقوق دیپلماتیک، برخی اصول و مقررات آن را با تکیه بر سیره نبوی استخراج و تدوین کند، به امید آنکه برای کارگزاران سیاست خارجی مفید و راه‌گشا باشد.
این کتاب مشتمل بر دو بخش است: بخش اول که با عنوان کلیات سامان یافته است، دو فصل را در بر می‌گیرد. در فصل اول نویسنده به بیان مبانی اعم از تعاریف و منابع و اصول حاکم بر روابط دیپلماتیک پرداخته و در فصل دوم تاریخچه و شرایط روابط دیپلماتیک آورده شده است.
«دستگاه دیپلماسی» عنوان بخش دوم کتاب است. در فصل اول این بخش به ارکان دستگاه دیپلماسی پرداخته شده است. در این فصل توضیحاتی درباره کارگزاران سیاست خارجی، نماینده دیپلمایک [سفیر]، تعهدات و وظایف نمایندگان دیپلماتیک، مأموریت و نمایندگی دیپلماتیک آورده شده است. در فصل دوم که پایان‌بخش کتاب است درباره مصونیت و مزایای دیپلماتیک سخن گفته شده و پس از پایان تعاریف به بررسی انواع مصونیت و مبانی پذیرش آن پرداخته شده است.

موضوع:
روابط دیپلماتیک و اصول و مقررات آن، ریشه در تاریخ روابط بین‌‌الملل دارد. در این میان اسلام در توسعه کیفی و کمی این مهم دارای نقش بسزایی است، رسول اکرم (ص) اقدامات بی‌مانندی را در این خصوص انجام داده‌اند. تدوین و ارسال نامه‌ها و اعزام سفیران به نزد سران کشورهای دیگر و به‌خصوص امپراطوری های بزرگ آن زمان، در نوع خود بی‌نظیر است، سیره نبوی در زمینه دیپلماسی، چگونگی اعزام و پذیرش سفیران، مزایا و مصونیت ها و … می تواند در تبیین حقوق دیپلماتیک از نگاه اسلام الهام‌بخش باشد.

 

مخاطبان اصلی:
هر چند مخاطب اصلی کارگزاران سیاست خارجی می‌باشد، اما برای تمام پژوهشگران اسلامی، حقوق دانان و دانشجویان می تواند مفید واقع گردد. از این رو در مقدمه سازمان سمت بر این کتاب نوشته شده که این کتاب به عنوان منبع کمک درسی مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد «حقوق دیپلماتیک و کنسولی»، «حقوق بین‌الملل اسلامی»، «اسلام و حقوق بین‌الملل» و «دیپلماسی و رفتار سیاسی در اسلام» قلمداد می‌شود. همچنین برای استفاده در درس «دیپلماسی در اسلام»، که به صورت 2 واحد اختیاری در مقطع کارشناسی علوم سیاسی ارائه می‌شود، مناسب است.

مسائل اصلی:
منابع حقوق دیپلماتیک در اسلام چیست؟
اصول حاکم بر روابط دیپلماتیک در اسلام چه می باشد؟
شرایط برقراری روابط دیپلماتیک در اسلام چیست؟
آیا نهاد سفارت ارمغان تمدن خاصی است یا همه تمدن ها در ایجاد آن نقش داشته اند؟
شیوه اعزام و پذیرش سفیران و نمایندگان دیپلماتیک در اسلام به چه نحو می باشد؟
سفیران اسلامی در مقابل دولت فرستنده و دولت پذیرنده چه وظایفی دارند؟
رفتار پیامبر با سفیران دیگر حکومت ها چگونه بوده است؟
پیامبر اسلام چه افرادی را به عنوان سفیر نزد دیگر کشورها اعزام می کردند، و اساسا سفیر از نگاه اسلامی چه ویژگی و شرایطی را باید داشته باشد؟
تاسیس نمایندگی حق است یا وظیفه؟
مصونیت و مزایای دیپلماتیک به چه معناست و چه مبنایی برای پذیرش آن از سوی کشورهای اسلامی وجود دارد؟

 

اهداف:
تبیین نقش اسلام در توسعه حقوق دیپلماتیک
بررسی تطبیقی حقوق دیپلماتیک موضوعه و مقایسه آن با مقررات اسلامی
بیان راهکارها

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
.نگارش اثر به صورت تطبیقی بر اساس حقوق موضوعه و منابع اسلامی
استفاده از منابع متعدد
کاربردی بودن و توجه به مسایل مهم نظام در حیطه حقوق دیپلماتیک
نکته ای در خصوص لزوم کاربردی بودن و بر اساس نیاز بودن آثار که به آن توجه داشتیم این بود که در فرایند نگارش این اثر از محضر استاد متعهد دکتر علیرضا دیهیم که سال های سال در کشورهای متعدد در جایگاه سفیری جهموری اسلامی ایران بودند ، برای توجه به مسایل این حوزه و مسایل مورد نظام استفاده شده است.

 

 

نتایج:
نتيجه اين نوشته را چنين می‌توان بيان نمود:
1. اسلام دين جهاني و حضرت محمد مصطفي (ص) آخرين سفير الهي است. فلسفه تشريع اسلام و بعثت پيامبر اعظم (ص) دعوت و هدايت انسان‌ها به کمال نهايي (توحيد) است. ديپلماسي فعال و رعايت حقوق ديپلماتيك انجام اين رسالت را منطقي و شدني‌تر ‌‌مي‌نمايد.
2. روابط ديپلماتيك و اصول و مقررات آن ريشه در تاريخ روابط بين‌الملل دارد. اسلام در توسعه اين مهم نقشي به سزا دارد و شخص رسول اکرم اقداماتي ارزنده در اين خصوص انجام دادند. ارسال نامه‌ها و اعزام سفيران به نزد سران کشو‌رهاي ديگر، به خصوص امپراتوري‌هاي بزرگ آن زمان اعجاب برانگيز است. سيره پيامبر اعظم(ص) در زمينه ديپلماسي، چگونگي فرستادن و پذيرفتن سفيران و رعايت حقوق ديپلماتيك درس‌آموز سياست خارجي امروز جهان است.
3. در انديشه اسلامي استقرار و برقراري روابط ديپلماتيك بر اصولي استوار است؛ از جمله اصل نفي سبيل و عزت اسلامي، اصل دعوت، اصل رعايت احترام متقابل و اصل وفاي به عهد.
4. دستگاه ديپلماسي عبارت از همه افراد و سازمان‌هاست كه در يك دولت، به امور مربوط به روابط بين‌الملل مي‌پردازند و اين ارتباطات را شكل مي‌دهند. دستگاه ديپلماسي هر كشور از كارگردانان سياست خارجي و مأموران ديپلماتيك تشکيل شده است.
5. انتخاب سفير که بالاترين مقام ديپلماتيك به شمار مي‌رود، از نگاه اسلامي اهميتي والا دارد و ويژگي‌ها و شرايطي را مي‌طلبد.
6. پذيرش سفراي ديگر كشورها در كنار اعزام سفيران، از عوامل مهم در گسترش روابط ديپلماتيك بين كشورهاست. اين امر در حكومت نبوي بسيار مهم بود و با تشريفاتي خاص انجام مي‌گرفت.
7. سفيران و ديپلمات‌هاي سياسي در مدتِ مأموريت نماينده کشور متبوع خوداَند و نمايانگر قدرت و استقلال و حاکميت ملي آن خواهند بود. از اين رو وظايفي در مقابل کشور پذيرنده و دولت فرستنده خويش دارند.
8. اصل تأسيس نمايندگي‌ و برقراري روابط ديپلماتيك از نگاه اسلامي، حق و امتياز به شمار مي‌رود و دليلي بر اينکه آن‌ را تكليف و ضرورت به حساب آوريم، وجود ندارد. اساساً در حقوق موضوعه نيز تأسيس نمايندگي و سفارت از مصاديق اعمال حاکميت محسوب مي‌شود و برطبق آن نمي‌توان هيچ دولتي را بر اين عمل مکلف دانست.
9. اصل مصونيت و مزاياي ديپلماتيك يکي از مباحث مهم در حقوق دپلماتيك است که دين اسلام در توسعه آن سهم دارد، به طوري که مي‌توان گفت اصل مصونيت سفيران بر اساس قاعده «امان» يکي از اصول شناسايي شده حقوق اسلام است.
10. در خصوص مبناي پذيرش مصونيت‌هاي ديپلماتيك در اسلام بايد گفت نگاه اسلامي در اين خصوص به سان نگاه حقوق ديپلماتيك امروزي پذيرش همزمان دو نظريه نمايندگي و مصلحت خدمت است، با اين تفاوت كه اعطاي مصونيت‌ها در اسلام قرن‌ها پيش از تدوين كنوانسيون‌هاي حقوق ديپلماتيك امري بديهي و مسلم نزد انديشمندان مسلمان بوده است.
11. از نظر فقيهان مسلمان معافيت‌هاي مالي و گمركي بر اساس «رفتار متقابل» در نظر گرفته مي‌شود. در نتيجه با مبناي معافيت‌هاي گمركي در حقوق بين‌الملل معاصر و ماده 34 كنوانسيون 1961يعني نزاكت مبتني بر رفتار متقابل مخالفتي ندارد.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
در خصوص حقوق دپیلماتیک مباحث ریز زیادی وجود دارد که محققین می توانند به تبیین هر یک اقدام نمایند. به طوری که می توان گفت بسیاری از مباحث مطرح شده در این کتاب هر یک به طور مستقل قابلیت بحث و تبیین دارد: بحث مصونیت دیپلماتیک ؛ حقوق کنسولی،‌ مزایای دپیلماتیک و کنسولی، و…..

 

محدودیت‌های پژوهش:
چنانچه قبلا اشاره شد مهم ترین محدودیت در نگارش این اثر این بود که متاسفانه آثاری مستقل و مبسوط که به حقوق دیپلماتیک اسلام پرداخته باشد،‌ بسیار اندک است. به نظر می‌رسد کهن‌ترین اثر در این باره کتاب رسل الملوک و من یصلح للرساله و السفاره نوشته ابن الفراء باشد که در اواخر قرن سوم هجری نگاشته شده است.
در سال‌های اخیر برخی اندیشمندان عرب گام‌هایی در این مسیر برداشته و پژوهش‌های گران‌سنگی با موضوع دیپلماسی اسلامی پیش نهاده‌اند، اما متاسفانه در زبان فارسی آثار مرتبط با حقوق دیپلماتیک اندک است و در این میان جای خالی آثاری که به‌طور جامع به این موضوع از نگاه اسلام پرداخته باشند، بسیار احساس می‌شود.

سال نشر

۱۳۹۳

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۲۴۴

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۰۲-۰۰۹۷-۸

نویسنده

محمد حسین پور امینی

ناشر

دانشگاه علوم اسلامی رضوی,

سمت

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “اسلام و حقوق دیپلماتیک”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 − یک =