جلد پشتی
پیش نمایش

ارزیابی اخبار قضاوت های امیرالمؤمنین علی (ع)

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

امیرمؤمنان علی(ع) را عالم‌ترین و برترین قاضی از میان اصحاب رسول‌خدا دانسته‌اند و تاریخ زندگی آن حضرت سرشار از مشاوره‌های قضایی و رویدادهایی است که گره‌ از کار مسلمانی گشوده یا حکمی الهی را اجرا کرده است. این قضاوت‌ها در طول تاریخ و در منابع مختلف، نقل شده و به دلیل جذابیت‌های عمومی مورد استقبال قرار گرفته و گاه متورم شده است. تاکنون کتاب‌های زیادی با موضوع قضاوت‌های امیرالمومنین(ع) نگاشته شده که غالب این آثار، به جذابیت داستان‌های قضایی بسنده کرده و از کنار نقدهای احتمالی یا تعارض برخی از آنها با دیگر اخبار معصومین عبور کرده‌اند. اما این اثر تلاش می‌کند با نگاه جدیدی به نقد و بررسی این اخبار بپردازد و روایات قضاوتهای آن حضرت را با معیارهای حدیثی و تاریخی بسنجد. نویسنده با عنایت به معانی واژه قضا، کاربردهای آن در روایات معصومین را بررسی کرده و معتقد است الزاماً همه قضاوت‌هایی که شهرت دارد، در تاریخ رخ نداده و می‌توان برخی از آنها را حکمی از سوی امام درباره آن واقعه دانست.
کتاب حاضر بیش از 130 مورد از این روایت‌ها را با استفاده از ملاک‌های ارزیابی حدیث و با تکیه بر شواهد و قراین تاریخی بررسی کرده و در تلاش بوده تا نقاط قوت و ضعف هر یک از روایات را نشان دهد.
عناوین برخی از داستان‌های بررسی شده در این کتاب عبارتند از:
جدايی انداختن بين گواهان براى اثبات ادعاى دروغ مشركان؛
قضاوت درباره كسى كه مهر خليفه را جعل كرد؛
برخورد قاطع با ابن‏ هرمه كارگزار اهواز؛
اثبات ژنتيك با آزمايش خون بينى؛
مشخص ‏كردن مادر پسر با آزمايش وزن شير مادر؛
شمارش دنده ‏ها براى تعيين جنسيت دوجنسه؛
تعيين ديه اعضا و آزمايش با خون سياه و قرمز؛
قضاوت درباره والدينى كه فرزندشان رنگين‏ پوست بود؛
بچه ‏دارشدن در روز ازدواج؛
گذشت از متهم به ‏خاطر ادعاى اجبار بر گناه؛
مانع ‏شدن از اجراى حدّ درباره شخص مضطر؛
گذشت از متهم به ‏خاطر خواندن قرآن؛
دادرسى براى عبيداللّه‏ بن ‏حر در باره همسرش؛
حلّ مخاصمه كنيز فروخته ‏شده بدون اجازه مولى؛
جداكردن گواهان براى اثبات دعوا به ‏علاوه داستان مات‏ الدين؛
چگونگى تشخيص غلام از مولى؛
اجراى حدّ مردى و زنی كه به فحشا اقرار كردند؛
قتل در فراش؛
تعزير به ‏خاطر آزار مسلمان؛
قضاوت درباره جنازه ‏اى كه در محراب مدينه پيدا شد؛
رفع اتهام از دخترى كه زالو در رحم او خانه كرده بود؛
زنده‏ كردن مقتول و سؤال از او درباره قاتل؛
به سخن درآوردن شتر براى اثبات دعوا؛
پسرى كه با مادر خود ازدواج كرد و خبر نداشت او مادرش است؛
تذكر به عمر درباره حدّ ديوانه ‏اى كه مرتكب فحشا شده بود؛
دزدى كه دستش اشتباه بريده شد؛
قتل اعرابى توسط علی(ع) در جريان معامله شتر با پيامبر؛
قصاص چند نفر به‏ خاطر شركت در قتل يك نفر؛
دفن يكى از دوقلوهاى به ‏هم چسبيده براى جداشدن از يكديگر؛
مانع‏ شدن از رجم زنى كه شش‏ ماهه وضع حمل كرده بود؛
قضاوت درباره مادرى كه پسرش را از خود نفى می کند؛
قضاوت درباره حيوان قاتل؛
زنى كه مردى را براى ازدواج فريب داد؛
شناسايى پدر پير به‏ وسيله برخاستن فرزند؛
قضاوت درباره هرمزان اسير ايرانى؛
قضاوت امام درباره شترى كه تلف شد؛
حكم ميراث مردى كه دو سر داشت؛
قضاوت امام در باره لواط كننده؛
پيوند زدن دست بريده دزد؛
اجراى حكم اعدام با لگدمال‏ كردن؛
جدايی انداختن بين گواهان براى رفع اتهام از دختر؛
اختلاف چند مرد بر سر يك مولود؛
پيداشدن جنازه ‏اى در خرابه و دستگيرى قصّاب (اقرار متقابل)؛
زُبية الاسد (افتادن چند نفر در گودال شير)؛
قضاوت درباره حامله ‏اى كه از ترس عمر سقط كرد؛
تعيين ميراث عقبه‏ بن ‏عامر؛

موضوع:

قضاوت‌های امیرمؤمنان

مخاطبان اصلی:
در درجه اول محققان و سپس عموم

مسائل اصلی:
پژوهش حاضر سعى دارد با نگاهى نو به بررسى اين روايات و منابع آنها بپردازد. نقل مكرر اين اخبار در طول زمان و در كتب گوناگون، براى بعضى اين تلقى را ايجاد كرده است كه رويدادهاى نقل‏ شده در آنها قطعی ‏اند. از اين رو حتى به زندگى عادى مردم راه يافته است.
پرسش اصلى تحقيق حاضر اين است كه با توجه به منبع، سند و متن روايات قضاوت‏هاى على عليه ‏السلام ، كدام‏يك از اين رويدادها در تاريخ واقع شده است؟ پرسش ‏هاى ديگرى در پى اين پرسش خواهد آمد كه عبارتند از: كدام‏يك از اين روايات، شرايط اطمينان به وقوع را ندارد؟ اين اخبار در مقايسه با قرآن و ديگر روايات از چه جايگاهى برخوردارند؟ آيا دادرسی هاى نقل ‏شده، با سيره اميرمؤمنان همخوانى دارد؟

اهداف:
هدف از ورود به چنين مباحثى، تقويت و ترويج نگاه علمى و مبتنى بر بررسى اخبار مذهبى و تاريخى است. از قرن‏ها پيش محدثان اسلامى به جمع‏ آورى روايات مختلف در آثار خود پرداخته ‏اند، ولى كمتر به نقد و بررسى اين روايات و راستى آزمايى آنها پرداخته شده است. از اين رو گاه تصور مى‏شود نگاه نقادانه به اخبار، با هدف تخريب آنها صورت می گيرد؛ در حالى كه بر عكس، هدف از اين كار، نشان‏دادن چهره واقعى مذهب و رفع تعارض از چهره اين‏گونه اخبار با ساير روايات است.

نتایج:
ـ با توجه به گستردگى واژه قضا، بخشى از رواياتى كه با اين كلمه به ما رسيده است، به فرض آنكه معصوم همين لغت را به كار برده باشد، قضاوت اصطلاحى نيست. بنابراين بخشى از آنچه در كتب قضاوت‏هاى حضرت على عليه ‏السلام جمع‏ آورى و ارائه شده است، خارج از شأن قضايى آن حضرت است و دادرسى يا اجراى حكم به شمار نمى رود. به نظر می ‏رسد اين روايات توسط فرزندان معصوم آن حضرت از كتاب على عليه ‏السلام نقل شده و به‏ تدريج عنوان قضاوت يافته است. به نمونه ‏هايى از اين اخبار در كتب معتبر شيعه اشاره شد.
ـ رويدادهاى قضايى كه اميرمؤمنان در آن نقش داشته است، فراوان است. بخشى از اين دادرسى‏ ها در آثار روايى و فقهى مانند كتب اربعه ذكر شده و به كتب عمومى راه نيافته است؛ زيرا جذابيتى براى عموم نداشته است. اين روايات، بيشتر در مباحث فقهى مورد استفاده قرار مى‏گيرد. بخش ديگر، به دليل شگفتى و جذابيت براى عامه مردم، در كتاب‏هايى كه به منظور جمع ‏آورى قضاوت‏هاى اميرمؤمنان نوشته شده، آمده است. بسيارى از اين موارد در منابع معتبر يافت نمى‏شود و محل بررسى و نقد است كه در اين نوشتار به آنها توجه بيشترى صورت گرفت. بخش قابل توجهى از آنها هم مناقب و كراماتى است كه جز در منابع متأخر يا غيرمعتبر يافت نمى‏شود.
ـ كتاب حاضر، مبناى ارزيابى اخبار قضاوت‏هاى اميرالمؤمنين را ملاك‏هاى نقد حديث قرار داد. اين معيارها عبارتند از: منبع، سند و متن يا شواهد و قراينى كه بر صدور متن روايت گواهى دهند.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
در بقیه آثار مشابه به نقل و جمع آوری روایات پرداخته شده، ولی تفاوت این اثر در بررسی و نقد روایات است. كتاب حاضر بر اساس بررسى روايات در سه زمينه منبع، سند و شواهدى كه ما را به صدور آنها رهنمون مى‏شود، شكل گرفته است. وجه اين ساختار، معيارهايى است كه براى ارزيابى اخبار و روايات وجود دارد. ابتدا اين معيارها به طور كلى و به منزله كبراى بحث، در بخش مقدماتى مطرح مى‏شود. سپس در بخش دوم كه بخش اصلى نوشتار است، به بيان مصاديق روايات قضا و مقايسه آن با معيارهاى پيش گفته خواهيم پرداخت.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
دیدگاه غالب و فرضیه مشهور آن است که همه این قضاوت‌ها در زمان آن حضرت رخ داده است. هدف آنان از نوشته‌های خود تبيين حديث نبوى «اقضاكم على عليه‏السلام » یا بيان مناقب و كرامات آن حضرت و به ‏تبع آن، تبيين برترى او بر ديگر خلفا بوده است. تصويرى كه آثار و منابع ـ چه قديم و چه جديد ـ درباره قضاوت‏هاى اميرمؤمنان ارائه مى‏كنند، تصوير مطلوبى نيست؛ زيرا اين روايات، اوضاع فرهنگى دوران آن حضرت را ناهنجار جلوه مى دهد. مبالغه در اين گزارش‏ها و مواردى كه در وقوع آن ترديد وجود دارد، چنين تصويرى را دامن زده است. برخى نويسندگان براى شاكى و متهم يا قهرمانان داستان‏هاى قضايى اميرمؤمنان، نام‏هايى آفريده ‏اند كه روشن نيست از چه زمان و از چه آثارى راه يافته است.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
بررسی حقوقی اخبار قضاوت‌ها و تناسب آن با حقوق جزای امروزی.

محدودیت‌های پژوهش:
بين رشته‏ اى بودن بحث، از مشكلات آن به شمار می ‏رود؛ زيرا براى بررسى جامع اين روايات بايد به علوم مختلفى احاطه داشت و نگارنده اين سطور در چنين جايگاهى نيست. از محدوديت ‏هاى اين بحث، كمىِ گزارش قضاوت‏هاى اميرالمؤمنين عليه‏ السلام در منابع تاريخ اسلام است؛ بدان‏ معنا كه در منابع عمومى تاريخ اسلام و همچنين تاريخ خلفا كه آثارى صرفا تاريخى است، به‏ ندرت با گزارش رويدادهاى قضايى روبرو هستيم و بيشتر آنها در كتب روايى و آثار غيرتاريخى يافت می شود.

نویسنده

مصطفی صادقی کاشانی

سال نشر

۱۳۹۲

تیراژ

۱۴۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۳۴۳

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۱۹۵-۱۱۳-۸

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تقدیر در شانزدهمین همایش کتاب سال حوزه
بیست و ششمین دوره کتاب فصل جمهوری اسلامی

ناشر

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “ارزیابی اخبار قضاوت های امیرالمؤمنین علی (ع)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 + ده =