ارتباطات در سیره امام علی (ع)

كتاب حاضر در مورد شيوه هاي ارتباطاتي اميرالمومنين(ع) در دوران حاكميّت مي باشد. ارتباطات انساني ضرورتي اجتناب ناپذير است، كه در فرهنگ ها و مليّت هاي مختلف بر طبق مباني و اصولي تحقق پيدا مي كنند. در سيره ارتباطاتي امام علي(ع)، به عنوان رهبر و حاكم جامعه اسلامي، و به عنوان الگو و سرمشقي براي حكومت هاي اسلامي، گونه هاي متنوّع ارتباطات با مباني خاصي يافت مي شود. مجموع يافته هاي پژوهش در 6 بخش تنظيم شده، كه هر بخش شامل2 تا 3 فصل مي باشد. پس از بيان اطلاعاتي از ارتباطات انساني و شيوه شناسي آن، به عناصر بنيادين در ارتباطات انساني پرداخته، و مهارت ها و مدل هايي نيز مطرح كرديم.
بيان شيوه هاي ارتباطاتي اميرالمومنين(ع)، مستلزم شناخت مختصري از زندگاني امام و بسترهاي اجتماعي عصر ايشان بود كه پس از بيان اين مهّم، گونه هاي متنوّع ارتباطاتي حضرت در دوران 5ساله حاكميّت استخراج شده و معرفي نموديم، مانند: خطابه، مرسولات و نامه، وصايا و سفارشات، استدلال هاي عقلي، كلمات كوتاه، موعظه، مناظره، پرسش و پاسخ، و ارتباطات غيركلامي. نكته قابل توجه اينكه، ممكن است در ارتباطات حضرت، چه ميان فردي و چه گروهي، از چند گونة ارتباطي استفاده شده باشد. پس از بيان گونه هاي ارتباطي حضرت، ارتباطات ايشان در دوره حاكميّت را به كلامي و غيركلامي تقسيم كرده، و در ارتباطات كلامي با توجه به ميان فردي يا گروهي بودن آن، در مورد گروه هاي مختلف با ذكر نمونه، به بحث پرداختيم. در ارتباطات غيركلامي نيز، با توجه به تقسيم بندي هاي متداول علم ارتباطات، از خصوصيّات فيزيكي، تصويرسازي، عوامل محيطي، حركات و مجاورت و پيرازبان، در ارتباطات امام علي(ع) در اين دوران پرداختيم. در نهايت، نوشتار را با مباني ارتباطاتي ايشان كه توحيد محوري، اخلاق انساني و اسلامي، سيره و منش پيامبر(ص) و عدالت محوري باشد، به پايان برديم.
ارتباطات ميان‌فردي يا چهره به چهره به صورت کلامي، از شايع‌ترين انواع ارتباطات انساني است، که به‌طور معمول هر انسان در روزمره با آن سر و کار دارد. در اين نوع ارتباط، فردي مجموعه اطلاعاتي را به عنوان پيام در قالب يک گونة ارتباطي به گيرنده، که معمولاً يک يا چند نفرند انتقال مي‌دهد. در صورتي که گيرندگان پيام تعداد بيشتري با هدفي مشترک باشند، و همگي براي رسيدن به هدفي گروهي يا جمعي گرد هم جمع شوند، اين ارتباط، گروهي و يا جمعي مي‌شود.
بنابر آنچه از سيره علي بن ابيطالب (ع) در دوران حاکميّت گزارش شده است، حضرت به عنوان حاکم و رهبر جامعه، از گونه‌هاي مختلف ارتباطي در ارتباطات ميان‌فردي و گروهي بهره جُسته، و در نهايت بر تکامل روحي و ارتقاء معنوي جامعه، در جهت اصلاح امور مردم تأکيد داشته است. توجّه به اين نکته لازم است که بحث ما در اين‌جا، دوران پنج‌سالة حکومت امام علی (ع) و به عنوان رهبر و حاکم جامعه اسلامي است، و ارتباطات ميان فردي و اجتماعي ايشان را با توجه به رهبر و ولي بودن،بررسي خواهيم کرد. در اين نگاه تمام رفتار‌ها و گونه‌هاي ارتباطات در قالب‌هاي گوناگون، همگي براي خدا و در جهت خدمت به خلق خداست، و نه صرفاً ارتباطي طبيعي جهت رفع نياز که در ديگر انسان‌ها وجود دارد.
در ارتباطات رهبر الهي با جوامع انساني- چه ميان فردي و چه گروهي، چه به صورت کلامي و چه غير کلامي- حتّي چشم برهم زدن و چگونه نگاه کردن نيز هدف‌دار بوده، و براي خدا و در جهت اصلاح امور مردم است. ارتباطات غير‌کلامي جزء جدايي ناپذير ارتباطات انساني است، و بيشترين کاربرد را در روابط اجتماعي با افراد دارد. بيشترين کاربري ارتباطات غير‌کلامي، مکمّل بودن براي ارتباطات کلامي است. به عبارتي هرگاه يک ارتباطي کلامي همراه با مؤلفه‌هاي غير‌کلامي شود، تأثير‌گذاري بر مخاطب را افزايش داده، و به حالتِ خشک و بي‌روح بودن کلمات انعطاف مي دهد.
در سيره ارتباطاتي امير‌المؤمنين (ع) نقش ارتباطات غير کلامي بسيار پُر اهميت و پُر کاربرد است، و بيشتر به صورت مکمّلِ ارتباطات کلامي و جهت تأکيد و افزايش هيجان در گفتار مي‌آيد. با توجه به سيرة ارتباطاتي امير‌المؤمنين، در دوران حاکميت، ارتباطات غير‌کلاميِ حضرت را در اين دوران، به 5 دسته کلّي تقسيم مي‌کنيم؛
الف: خصوصيّات فيزيکي امام(ع)، ب: تصوير‌سازيِ امام(ع)، ج: عوامل محيطي در ارتباطاتِ امام(ع)، د: حرکات و مجاورتِ امام(ع)، ه: پيرازبان در ارتباطات امام(ع) ؛ البته اين به معناي کليّه ارتباطات غير‌کلامي حضرت نيست، زيرا اِحصاء تمامي آن‌ها غير ممکن و بسياري از رفتارها و سيرة ارتباطاتي امام به ما نرسيده است، و مواردي كه ذکر خواهد شد به‌طور مستند نقل شده است.
ارتباطات انساني سرچشمه گرفته از يكسري بايد‌ها و نبايد‌ها، و با توجّه به مباني فكري و اعتقادي انسان‌ها تحقّق مي‌پذيرد، و عمل هر فرد بازخورد و انعکاس انديشه و فکر اوست. به عبارتي ديگر قبل از آنکه ارتباطي انساني برقرار گردد، اين ارتباط تأثير يافتة از انديشه و ساخته و پرداخته ذهن انسان است و بعد در خارج تحقّق مي‌پذيرد. پس بر طبق يکسري مباني اعتقادي، ارتباطات انساني شکل گرفته و تکميل مي‌گردد. با کنکاش و مطالعه در سيرة ارتباطاتي امير‌المؤمنين در دوران حاکميّت، ارتباطات ايشان، چه کلامي و چه غيرکلامي با اقسامشان، حول چند محور دور مي‌زنند، که مي‌توان به عنوان مباني ارتباطاتي ايشان نام برد.
الف: توحيد‌ محوري، ب: اخلاق انساني و اسلامي، ج: سيره و منش پيامبر اسلام (ص)، د: عدالت محوري ؛ اين مباني نه فقط در سيرة ايشان، بلکه در سخنان و کلماتشان نيز متبلور است؛ پيروان آن امام براي تنظيم و تطبيق ارتباطات خويش به معرفت و دانستن آن نيازمندند؛ زيرا سخنان آن بزرگوار از متن زندگي برخاسته و نتيجه يک برخورد زنده و مشخص با انسان‌ها، آن هم در دوره‌اي پُر تلاطم و بحراني بوده است، و ديگر آنکه رفتارها و سيرة امام معصوم (ع) براي پيروانشان الگو و سرلوحه زندگي مي‌باشد.

موضوع:
علي بن ابيطالب، سياست و حكومت، نقد و تفسير

مخاطبان اصلی:
عمومي، كاربردي، كارگزاران حكومت، آموزشي رشته ارتباطات.

مسائل اصلی:
شيوه هاي ارتباطاتي اميرالمومنين(ع) در دوران حاكميّت چگونه بوده است؟
ارتباطات چيست و چه رابطه اي با تبليغ دارد؟
شيوه هاي ارتباطات انساني چگونه است؟
تحوّلات ارتباطات انساني چگونه تحقق پيدا كرده است؟
عناصر بنيادين ارتباطات را چه چيزهايي تشكيل مي دهند؟
بسترهاي اجتماعي عصر اميرالمومنين(ع) چگونه بوده است؟
گونه هاي متنوّع ارتباطات امام علي(ع) چيست؟
مباني به كار رفته در شيوه هاي ارتباطات انساني امام علي(ع) چه چيزهايي مي باشند؟

اهداف:
منابع تاريخي اسلام و سيره حضرات معصومين(ع)، سرشار از مطالب و نكاتي است كه امروزه علوم مختلف بشري در پي كسب و رصد آن است. گرايش بشر به معنويّت و ارتباطاتِ سرچشمه گرفته از وحي از يك سو، و غني بودن فرهنگ اسلام و سيره معصومين(ع) از سويي ديگر، مي طلبد تا محقّقين از اين منابع اصيل، مباني و اصول علوم انساني و خصوصاً شيوه هاي ارتباطات انساني را استخراج كنند، و به صورت يك الگو به جامعه بشري ارائه نمايند.
پيام هاي حضرات معصومين(ع) به جوامع بشري، نشانه هايي از استمرار ارتباطات انساني اين معلّمان برتر، به جامعه و بشريّت است؛ امروزه در عصر ارتباطات، نياز مُبرم و اساسي به اين آموزه ها است. سيره اميرالمومنين(ع) به عنوان حاكم و رهبري عدالت محور كه هيچ چيز كوچكي از زير چشمان تيز عدالت او پنهان نمي ماند، مي تواند الگويي براي حاكمان و كارگزاران حكومتي باشد. لازمه تحقق اين آرمان، استخراج شيوه ها و گونه هاي ارتباطاتي حضرت و ارائه آن به جامعه است.

نتایج:
دانشمندان بسياري سعي در طرّاحي الگو و مدلي جهت ارتباطات انساني داشته اند، و در اين راه گامهاي با ارزشي برداشته اند. مدلهاي طراحي شده برگرفته از اعتقادات و تفكّرات، و در نهايت نظريه هاي ايشان در مورد انسان و روابط فردي و اجتماعي است.
با توجّه به اينكه ارتباطات با تمامي جنبه هاي زندگي انسان درهم آميخته است، هر فردي براي رفع نيازهاي خود مجبور است با ديگر افراد جامعه تعامل و همبستگي داشته باشد، و اين جز با ارتباطاتي موثر امكان پذير نيست. هميشه انسان در پي اِحصاء و كسب الگويي جهت اين تعاملات اجتماعي و ارتباطات انساني بوده است. امام علي(ع) به عنوان يك حاكم مقتدر و رهبري عدالت محور، گونه هاي متنوّع ارتباطي را با افراد مختلف داشته است. خطابه ها، مرسولات و نامه ها، وصايا و سفارشات، كلمات كوتاه و حكيمانه، استدلال هاي عقلي، موعظه ها، جدال احسن و مناظره ها، پرسش و پاسخ ها، و ارتباطات غيركلامي، از گونه هاي ارتباطاتي امام(ع) است كه در اين نوشتار از آنها سخن گفته شده است.
اين گونه ها با توجّه به بسترهاي اجتماعي عصر اميرالمومنين(ع) بوده است؛ جامعه اي با بسترهاي فتنه خيز! جامعه اي كه برخي از خصوصيّات آن چنين است: تعطيل شده از حدود الهي، اشرافي گري و حكومت خانوادگي و قومي، قرار گرفتن افراد ناشايست در پست هاي كليدي، آزار و اذيّت ياران و اصحاب پيامبر، عدم امنيّت در جامعه، آزردن اهل بيت پيامبر(ص) و عدم اطاعت از فرمان او در مورد خلافت، استثمار و تحميق فكري جامعه، و دهها مورد ديگر كه همگي سير قهقرايي جامعه اسلامي به دوران جاهليّت را نشان مي دهد. علي(ع) پس از 25 سال از حكومت نبوي(ص)، وارث چنين جامعه اي شد، و مي خواست با چنين مردمي ارتباط برقرار كند!
ارتباطات ايشان در اين دوران را به دو دسته كلامي و غيركلامي، و هر كدام را به بخش هاي مختلف جامعه تقسيم كرديم. در ارتباطات كلامي، با توجّه به ميان فردي يا گروهي بودن، در مورد فرزندان، ياران و هم كيشان، كارگزاران و فرماندهان، مخالفان و جريانات فتنه، و عموم مردم جامعه، بررسي كرديم. در ارتباطات غيركلامي با توجّه به تقسيم بندي هاي علم ارتباطات، به خصوصيّات فيزيكي امام، تصويرسازي امام، عوامل محيطي در ارتباطات امام، حركات و مجاورت، و در نهايت پيرازبان در ارتباطات اميرالمومنين(ع) به بحث پرداختيم.
توجّه به اين نكته حائز اهميّت است كه تمام رفتارها و گونه هاي ارتباطاتي حضرت در دوران حاكميّت، همگي براي خدا و در جهت خدمت به خلق خداست، نه صرفاً ارتباطي طبيعي جهت رفع نياز كه در ديگر انسانها وجود دارد، و اين در سخنان امام نيز متبلور است. در ارتباطات رهبر الهي با جوامع انساني-چه ميان فردي و چه گروهي، چه به صورت كلامي و چه غيركلامي، حتي چشم برهم زدني نيز براي خدا و در جهت اصلاح امور مردم است. امام اين شيوة ارتباطاتي را به يارانش نيز سفارش مي كرد. در ارتباطات امام علي(ع) به عنوان يك رهبر، با فرزندان و نزديكانش، عدم برتري آنان با ديگر افراد جامعه مي باشد. حضرت با تمام عشق و علاقه اي كه به فرزندان و خانواده اش دارد، در ارتباطات هيچ ترجيحي بر ديگر مسلمانان نمي دهد، و اين براي كارگزاران حكومت اسلامي بسيار مهّم است.
در ارتباطات ميان فردي و گروهي امام(ع) با مخالفان نيز، دو نكته اساسي در تمامي ارتباطات قابل توجّه است، و اين پس از بررسي انواع ارتباطات انساني حضرت به دست مي آيد؛ اوّل اينكه رفتارها و ارتباطات ايشان با مخالفانش يكسان نبوده، و با توجّه به روحيّات و عمق دشمني و فتنه انگيزي و نسبت به جهل يا تجاهل آنان متفاوت بوده است. ديگر آنكه انتخاب گونه هاي ارتباطي و يا نوع رفتار ايشان به لحاظ مصالح و اقتضائات حكومت اسلامي بوده است، نه دشمني شخصي با مخالفان!
ارتباطات تند و انفجاري و كلمات منافره اي ايشان با مخالفين و فتنه انگيزاني بود كه با دشمني خود ضربات غير قابل جبراني را بر مسير زمامداري عدالت گونه او وارد مي كردند، و جان و ناموس مسلمين و كيان اسلامي را به خطر مي افكندند؛ مانند گروه كج انديش و منحرف خوارج كه حضرت اميدي به برگشت آنان نداشت.
شيوه هاي متنوّع ارتباطاتي اميرالمومنين(ع) و انواع ارتباطات ايشان، عاطفي و احساسي بودن، هيجاني و پرشور بودن، ترغيبي و تشويقي بودن، تند و انفجاري بودن، انذاري و هشداري بودن، همه و همه بر اساس مباني اعتقادي و با محوريّت توحيد، اخلاق انساني و اسلامي، سيره و منش پيامبر اكرم(ص) و عدالت بوده است.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
مروري بر جريانات و بسترهاي اجتماعي عصر امام علي(ع) كه چنين ارتباطاتي در آن بروز و ظهور داشت.
بررسي يكي از علوم روز و ميان رشته اي، مانند ارتباطات و بررسي موضوع در زمان اميرالمومنين به عنوان حاكم اسلامي
احصاء نمونه هاي خاص از ارتباطات كلامي و غيركلامي از رفتارهاي يك امام معصوم و بيان آن به عنوان تئوري اسلامي در انواع ارتباطات
تبيين گونه هاي مختلف و متفاوت ارتباطات امام علي(ع) در دوران پنج ساله حكومت
بيان شيوه هاي مختلف ارتباطي امام علي(ع) با توجه به علم ارتباطات
بيان نمونه هاي خاص از تاريخ اسلام و الگوسازي جهت كارگزاران نظام اسلامي در جهان

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
برخي دانشمندان اسلامي، سيره رفتاري حضرات معصومين(ع) را با علوم امروزي نامتعارف دانسته و ورود به اين موضوعات را نامشروع مي دانند و معتقدند رفتارهاي ائمه معصومين(ع) سرچشمه گرفته از دستورالعمل هاي محض الهي است و نمي توان آن را با رفتارهاي بشري و علوم اكتسابي تعريف نمود.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
امروزه با بيش از دهها كتاب سيره نويسي و تاريخي مانند سيره ابن هشام، الامامه و السياسه دينوري، اسدالغابه ابن اثير، تاريخ ابن خلدون، تاريخ طبري، اخبار الطوال دينوري، تاريخ يعقوبي، مروج الذهب مسعودي، طبقات الكبراي واقدي، الفتوح ابن اعثم، الكامل في التاريخ ابن اثير و دسترسي آسان به اين كتابها، كار براي محققين و پژوهشگران علوم انساني راحت تر شده است، امّا هنوز جاي خالي سيره حضرات معصومين(ع) خصوصاً اميرالمومنين(ع)، در حوزه هاي مختلف علوم انساني، مانند جامعه شناسي و علوم ارتباطات احساس مي شود. اين تحقيق در زمرة كارهاي تازه در حوزه ارتباطات انساني و تطبيق آن با سيره ارتباطي امام علي(ع) در دوره حاكميّت مي باشد.

محدودیت‌های پژوهش:
منابع علوم و دانش روز مانند علم ارتباطات در حوزه اسلامي بسيار كم است و ضرورت دارد تحقيقات وسيع تري در اين موضوعات صورت گيرد.

سال نشر

۱۳۹۴

تیراژ

۳۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۲۰۸

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۱۹۵-۲۸۳-۱

نویسنده

غلامرضا حداد زاده نیری

ناشر

جامعه المصطفی العالمیه

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “ارتباطات در سیره امام علی (ع)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شانزده − شش =