جلد پشتی
پیش نمایش

اخلاق ژنتیک از دیدگاه قرآن و اهل بیت(ع)

مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)

اخلاق ژنتيك همچون اخلاق زيستي مسائلي را در زمينه زمان آغاز حيات مطرح مي‌كند اما از آنجا كه شامل تحقيقاتي در اعمال پزشكي مبتني بر علم ژنتيك است، مي‌تواند نقاط مشتركي نيز با اخلاق پزشكي داشته باشد. در حقيقت مي‌توان گفت دانش ژنتيك در حوزه اخلاق پزشكي، به تبع پيدايش شيوه‌هاي نوين، سبب پر رنگ شدن برخي مسائل رايج در حوزه پزشكي شده و در حوزه اخلاق زيستي به تبع مهندسي ژنتيك سلول‌هاي جرم لاين، مسائلي را ايجاد كرده كه پيشينه‌اي در اين حوزه ندارد؛ به همين دليل اخلاق ژنتيك يكي از ناب‌ترين موضوعات پژوهشي به شمار مي‌آيد كه راه طولاني فراروي پژوهشگران براي كاوش در اين زمينه ايجاد كرده است.

كتاب اخلاق ژنتيك در سه بخش به بررسي و تحليل مسائل اخلاق پزشكي در حوزه ژنتيك پرداخته و ديدگاه دين در اين حوزه را مورد بررسي قرار مي‌دهد.

نخستين بخش اين كتاب كه از دو فصل تشكيل شده، در بر دارنده كلياتي درباره محتواي كتاب و نيز گزارشي از موضوع، تاريخچه و روش اخلاق كاربردي است.

بخش دوم اين كتاب به بررسي مهم‌ترين مسائل اخلاقي در ژنتيك پزشكي و مشاوره ژنتيك مي‌پردازد. در قسمتي از اين بخش آمده است: يكي از مهم‌ترين مسائل پيچيده اخلاقي در آزمايش‌هاي ژنتيك، رضايت‌مندي آگاهانه شخص مورد آزمايش قرار گرفته و نحوه دستيابي به اين رضايت است.به نظر نويسنده اخلاقي نبودن آزمايش ژنتيك كه با درجه بالايي از عدم قطعيت همراه است بيش از آنكه به دليل تعارض با رضايت‌مندي آگاهانه شخص مورد آزمايش باشد، به دليل پايمال كردن يكي از حقوق طبيعي يعني همان حق حيات است كه سلب آن حتي با رضايت شخص ممكن نيست. در ادامه اين مطلب آمده است: هر اقدامي براي اخلاقي كردن آزمايش‌هاي ژنتيك بايد با تلاش براي تدارك حياتي بالاتر و يا برابر حيات از دست رفته همراه باشد كه چنين تلاشي تنها در صورتي كه با اعتقاد به حيات پس از مرگ و توحيد همراه باشد، به موفقيت خواهد رسيد.در قسمت ديگري از اين بخش آمده است: درباره اصل رازداري مشاوران ژنتيك در قبال اطلاعات ژنتيكي بايد گفت اين قاعده اخلاقي اصلي تخصيص پذير است و در مقابل برخي مصلحت‌هاي بزرگ‌تر مانند مسئوليت حفظ جان افراد يا تعهد در قبال سلامتي آنها، قابل نقض شدن است.

بخش سوم اين كتاب به پيامدهاي مهندسي ژنتيك انساني و تاثير دست‌كاري ژنوم بر ماهيت انسان و جنبه‌هاي شخصيتي وي مي‌پردازد. در اين بخش آمده است: مهندسي ژنتيك انساني، افق‌هاي روشني در درمان بسياري از بيماري‌هاي ارثي و ژنتيكي در برابر ديدگان بشر قرار داده است، ولي از آنجا كه برخي از اين شيوه‌هاي جديد سبب تحولات بنيادين در ساختار ژنتيكي فرد يا حتي گونه انسان مي‌شود، تاملات عميق و بررسي موشكافانه اخلاقي در مورد پيامدهاي خود نياز دارد.بر اساس تحقيق صورت گرفته در اين نوشتار؛ جنبه‌هاي شخصيتي و رفتاري نوع انساني بيشترين تاثير را از مهندسي جرم لاين خواهد داشت، افزون بر اين ارائه نكردن تبيين درستي از دستاوردهاي دانش ژنتيك و همراه نساختن آن با تبيين‌هاي ديني، اين ظرفيت را دارد كه با ايجاد تزلزل در انديشه خدا باورانه متدينان، هويت ديني آنها را با چالش جدي روبه‌رو ‌كند.

 

موضوع:

بررسی مهمترین چالش های اخلاقی در حوزه ژنتیک و پاسخگویی بر اساس مبانی اسلامی موجود در قرآن و روایات

 

مخاطبان اصلی:

پژوهشگران حوزه معارف اسلامی، اخلاق، اخلاق کاربردی، اخلاق  زیستی و اخلاق ژنتیک

 

مسائل اصلی:

اخلاق کاربردی چیست و موضوع و روش حل مسائل در آن کدام است؟

مهم ترین چالش های اخلاقی در مشاوره های ژنتیک کدام است و بر اساس مبانی اسلامی چگونه قابل حل است؟

آزمایشات ژنتیک چه چالش هایی را در مسیر کسب رضایتمندی آگاهانه افراد مورد آزمایش ایجاد کرده و چگونه قابل حل است؟

مهم ترین چالش های اخلاقی در پیشبرد طرح های مهندسی ژنتیک چیست و آیا پروژه های مهندسی ژنتیک اخلاقی است؟

آیا مهندسی ژنتیک امکان تغییر در ماهیت، هویت و شخصیت انسان را دارد؟

مهندسی ژنتیک می تواند چه چالش هایی را در باورهای دینی مؤمنان ایجاد کند و چگونه قابل پاسخگویی است؟

 

اهداف:

معرفی اخلاق کاربردی به عنوان شاخه ای نو در مطالعات اخلاقی

معرفی اخلاق ژنتیک و استخراج مهم ترین چالش های اخلاقی مطرح در این حوزه از اخلاق زیستی

یافتن راه حلی برای برون رفت از چالش های اخلاق در حوزۀ ژنتیک با ابتناء بر مبانی فلسفه اخلاق اسلامی

تأمل و تدبر در آیات و روایات و بازخوانی آن ها جهت حل مسائل جاری در علوم جدید

 

نتایج:

اخلاق کاربردی به عنوان شاخه ای نوپدید در مطالعات اخلاقی نقش مهمی در کاربردی کردن اصول اخلاقی در حرف و مشاغل و شاخه های مختلف فناوری داشته و لذا باید توسّط پژوهشگران اخلاق اسلامی به جد دنبال شود.

بخش قابل توجهی از چالش های اخلاق زیستی امروزه در حوزه فناوری های ژنتیک آشکار شده و آشنایی با این چالش ها و یافتن پاسخ آن ها بر اساس مبانی دینی و اصول پذیرفته شده در اخلاق اسلامی ضروری است.

در حوزه مشاورهای ژنتیک توصبه به پایان دادن به حاملگی امری رایج بوده و این مسئله منجر به سقط های جنین ارادی شده است. یافتن موضع اخلاق اسلامی در این خصوص و میزان سازگاری این توصیه ها با مبانی دینی جای بررسی جدّی دارد.

اشتراکی بودن اطلاعات ژنتیکی و امکان ابتلا اعضای یک خانواده به یک بیماری مشترک، لزوم رازداری مشاورین ژنتیک را به چالش کشیده است و بررسی تزاحم این اصل با اصل تلاش برای نجات انسان ها جای بررسی دارد.

انجام آزمایشات ژنتیک بر روی جنین به منظور پیشبرد طرح های پژوهشی از آنجا که حقّ حیات جنین را به خطر می اندازد چالش برانگیز بوده و قضاوت در مورد اخلاقی بودن این گونه آزمایشات نیازمند تأمل و مرور دوباره مبانی و اصول نظام حقوقی اسلام است.

دستکاری های ژنتیکی به منظور اصلاح نژاد انسانی اگرچه نمی تواند هویّت انسانی را دچار تغییر کند، امّا می تواند بر شخصیّت نسل های بعد تأثیرات مخربی داشته باشد و از طریق کم رنگ کردن عنصر اختیار بر اخلاق آسیب های جدی وارد کند.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

اسلامی کردن علوم اسلامی از جمله دغدغه های جدی بزرگان و اندیشمندان دینی بوده و بازسازی این علوم بر مبانی دینی و اصول پذیرفته شده در جهان بینی اسلامی ضرورتی است که باید به انجام رسد. اخلاق ژنتیک به عنوان شاخه ای مهم از اخلاق کاربردی از جمله علومی است که در غرب بحث های زیادی را متوجه خود کرده و پژوهشگران با استناد به مبانی حقوقی آن سامان مانند مکتب اخلاقی طبیعت گرایانه پاسخ هایی را برای سؤالات این حوزه از اخلاق زیستی فراهم کرده اند که در بسیاری موارد با مبانی اسلامی سازگار نیست. می توان گفت کتاب حاضر فرصتی را فراهم کرده است که با مراجعه و تأمل مجدّد بر تراث اسلامی و تعالیم وحی که در دو منبع قرآن و روایات اهل بیت(ع) تجسم یافته، راه حل هایی را بیابد و عملاً شاهدی برای امکان تحقق ایده اسلامی کردن علوم اسلامی ارائه کند.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

به طور کلی تصمیمات در حوزه اخلاق زیستی که بر اساس اخلاق طبیعت گرایانه استوار است، تفاوت دیدگاه عمده ای با اخلاق دینی دارند. به طور مثال در مسئله سقط جنین اختیاری جنین های معیوب ژنتیکی این مکاتب قائل به جواز اخلاقی هستند. همچنین حضور در آزمایشات ژنتیکی که با درصد بالایی از خطر همراه است را در صورت رضایتمندی آگاهانه شخص داوطلب مجاز می دانند. از دیدگاه این مکاتب چون حق حیات حقّی طبیعی است لذا یک فرد می تواند آن را از خود سلب کند.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

1. رضایتمندی آگاهانه افراد پژوهش در انجام آزمایشات ژنتیک و جواز داوطلب شدن در این گونه آزمایشات

2. حدّ و مرز رازداری کادر درمانی و پژوهشگران در مخفی نگه داشتن اطلاعات و بیماری های ژنتیکی افراد مراجعه کننده به مراکز مشاوره

3. جواز اخلاقی سقط جنینی های معیوب ژنتیکی

4. امکان تغییر در هویت انسان در صورت اقدام به دستکاری های ژنتیکی

5. جواز انجام دستکاری ژنتیکی به منظور بهسازی ژنی و ارتقاء بخشیدن به صفات روحی و ویژگی های شخصیّتی

6. حقّ مالکیّت ژن ها و جواز انحصاری کردن حقّ استفاده از ژن های اکتشافی

 

محدودیت‌های پژوهش:

از آنجا که هنگام تألیف این اثر مسائل اخلاقی مطرح در حوزۀ ژنتیک مسائل نوینی بودند و آثار و مقالات کمی در این حوزه منتشر شده بود، لذا عدم دسترسی به منابع جامع در این حوزه از جمله محدودیت های این تحقیق بود. همچنین عدم امکان انجام تحقیقی پیمایشی به منظور شناسائی مهم ترین دغدغه های اخلاقی در مراکز مشاوره و نیز آزمایشگاه های ژنتیک نیز محدودیت دیگری در انجام این پژوهش به شمار می رفت.

 

نویسنده

محمد رسول ایمانی خوشخو

سال نشر

۱۳۹۰

تیراژ

۱۰۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۳۷۰

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۴۱۱-۶۲۱-۶

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تقدیر در چهاردهمین کتاب سال حوزه

ناشر

موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “اخلاق ژنتیک از دیدگاه قرآن و اهل بیت(ع)”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سه × پنج =