جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

کلام جدید

سمت - موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

با توجه به اینکه هر فصل کتاب به مسأله مستقلی اختصاص یافته، به هر فصل یک بند اختصاص داده ام:

۱. بر اساس نظريه شباهت خانوادگي، براي تعريف دين، نيازي به يافتن ويژگي مشترک ميان همه اديان نيست؛ مي‏توان حقايق گوناگوني را که به صورت ‏يک شبکه با يکديگر در ارتباطند، اما وجه مشترک همگاني ندارند، به يک نام ‏خواند.

۲. برخي از ملحدان با اين پيش‏ فرض که خدا و دين وحياني بهره‏ اي از حقيقت ندارند، عواملي رواني و اجتماعي را در پيدايش دين و گرايش به آن مؤثر دانسته‏ اند.

ادله اثبات وجود خدا را مي‌توان سه قسم دانست: أ) ادله‌اي که تنها با تکيه بر «مفهوم» وجود به اثبات مصداق اصيل آن مي‌پردازند. ب) ادله‌اي که «مصداقي نامعين» از وجود (يا مطلق وجود) را واسطه اثبات خدا مي‌سازند. ج) ادله‌اي که براي اثبات وجود خدا، از «مصاديق معيني» از وجود – همچون وجود حادث يا ممکن – بهره مي‌برند. دو دسته نخست، به ترتيب، براهين وجودي و صديقين ناميده مي‌شوند.

۳. يکي از نخستين مسائل در مبحث صفات الهي آن است که آيا اساساً خداوند را مي‌توان داراي صفت يا صفاتي دانست. گروهي از انديشمندان شرقي و غربي به صراحت بر پيراسته‌ بودن ساحت الهي از هر گونه صفتي تأکيد مي‌ورزند.

۴. برخي از ملحدان با تکيه بر صفات مورد اعتقاد خداباوران، از تناقض دروني مفهوم خدا سخن گفته، يا وجود خدايي با صفات آن‌چناني را با وجود حوادث زيانباري چون سيل و زلزله – که اصطلاحاً شرور ناميده مي‌شوند – ناسازگار پنداشته‌اند.

۵. ادعاي گروهي از ملحدان آن است که به دليل وجود شر، نمي‌توان وجود خدا را (که از نظر مؤمنان، داراي سه صفت علم مطلق، قدرت مطلق، و خيرخواهي مطلق است) پذيرفت. برخي از خداباوران در واکنش به اين اشکال، يک يا چند صفت يادشده را انکار مي‌کنند؛ اما اغلب آنان بدون دست‌ برداشتن از اين اعتقادات، توجيهي براي شرور فراهم مي‌سازند.

۶. از آنجا که حس و عقل از ترسيم راه درست زندگي ناتوانند، به منبعي ديگر از معرفت نيازمنديم که‏ منابع ديني آن را وحي مي‏ خوانند. افزون بر پاسخ‏گويي به اين نياز اساسي، دين مهم‏ترين نيازهاي ديگر زندگي فردي و اجتماعي انسان را نيز برآورده مي‌سازد و نقشي بي‏ بديل بر عهده مي‏ گیرد.

۷. به مقتضاي حکمت الهي و براي تأمين هدف هدايت‏گري، پيامبران به زبان قوم خود سخن مي‏ گويند و به ‏پيامدهاي اين هم‏سخني، تا آنجا که به گفتار باطل و ناصواب نينجامد، گردن مي ‏نهند.

۸. در طول تاريخ، نزاع عقل و وحي صورت‏هاي گوناگوني به خود گرفته و شکل کهن‏ تر آن، در تعارض فلسفه و دين جلوه‏ گر شده است. چهره جديد اين رويارويي، تعارض علم و دين نام گرفته است.

۹. عوامل زير را مي ‏توان در طرح مسئله تجربه ديني و اهتمام به آن مؤثر دانست: ضعف نظام‏ هاي فلسفي ‏غربي در دفاع عقلاني از آموزه‏ هاي ديني؛ نقد کتاب مقدّس؛ مواجهه با اديان ديگر؛ همراهي با قافله‏ علم تجربي؛ انسان‏ محوري؛ و تحليل مادّي‏ گرايانه از پديده‏ هاي به ظاهر ماورايي.

۱۰. کاربرد رايج اصطلاح «کثرت‏ گرايي ديني» درباره انديشه ‏اي است که مي‏توان آن را پلوراليزم در حقّانيت ‏ناميد؛ مهم‏ترين انواع ديگر کثرت‏ گرايي ديني عبارت‌اند از: پلوراليزم در رفتار، و پلوراليزم در رستگاري.

۱۱. برخلاف آنچه برخي پنداشته‌اند، «انتظار بشر از دين» را نمي‌توان تعيين‌کننده «قلمرو» آن دانست؛ آورنده دين خود قلمرو آن را معين مي‌سازد (همانند طبيبي که محدوده نيازها و انتظارات بيمار را تعديل مي‌کند).

۱۲. برخي دين و اخلاق را به يکديگر فروکاسته، عبادت و بندگي را جز خدمت خلق ندانسته‏ اند؛ گروهي اخلاق را بخشي از دين به شمار آورده و پاره‏اي ديگر دين را در اخلاق گنجانده‏ اند.

 

موضوع:

مباحث اعتقادی جدید که در غرب در ذیل مبحث فلسفه دین مطرح می‌شوند.

 

مخاطبان اصلی:

طلاب و دانشجویانی که با شبهات جدید در عرصه مباحث اعتقادی روبه‌رو هستند.

 

مسائل اصلی:

این کتاب در پی پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی از این قبیل است:

آیا می‌توان منشأ دین را عواملی روانی یا اجتماعی دانست؟

عقل و وحی (معارف عقلانی و وحیانی) چه نسبتی با یکدیگر دارند؟

آیا می‌توان همه ادیان را دارای حقانیتی برابر به شمار آورد؟

کارکردهای دین در زندگی فردی و اجتماعی چیست؟

 

اهداف:

پاسخ‌گویی به شبهات جدید اعتقادی و نیز طرح مباحثی نو در عرصه باورهای دینی که در کتب پیشینیان به صورت مستقل مطرح نمی‌شدند.

 

نتایج:

با توجه به فصول دوازده‌گانه کتاب، پاسخ تفصیلی به این پرسش به درازا می‌کشد. به اختصار می‌توان گفت: اکثر قریب به اتفاق اشکالاتی که در فلسفه دین غربی متوجه ادیان توحیدی شده‌اند، سست و بی‌پایه هستند؛ و بسیاری از آنها در ضعف نظام‌های فلسفی و فکری آنها ریشه دارد. البته اشکالات نادری نیز وجود دارند که به‌جا هستند و منشأ آنها برداشت نادرست متدینین بوده است؛ مثلا اینکه بسیاری از مسلمانان چنین می‌پندارند که اغلب پیروان ادیان دیگر،‌ عالم معاند یا جاهل مقصرند.

 

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:

۱. گستردگی تتبع؛ به‌گونه‌ای که شمار منابع آن (فارسی، عربی و انگلیسی) از هفتصد نیز فراتر رفته است.

۲. گزیده‌گویی؛ به‌نحوی که بسیاری از فصول آن، در عین اختصار، جامع همه مباحث مربوط به شمار می‌روند.

۳. وجود مؤلفه‌هایی مانند کادرهای درون متن که کتاب را برای تدریسی پژوهش‌محور متناسب می‌سازند.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:

در کلیت مباحث، نتیجه‌ای که به آن دست یافته‌ایم، همان چیزی است که کلام و فلسفه اسلامی به صورت سنتی، از آن جانبداری کرده است؛ هرچند در مباحث جزئی و نیز ساختار مطالب نوآوری‌های فراوانی در کتاب به چشم می‌خورند. برای مثال، پاسخ‌های مختلف به مسأله شرور را که در برخی از منابع از عدد بیست نیز فراتر رفته‌اند، در چهار پاسخ اصلی خلاصه کرده‌ایم و به آنها نظم و ترتیبی منطقی بخشیده‌ایم.

 

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:

در انتهای هر فصل ذیل عنوان «برای پژوهش» عناوینی برای تحقیق بیشتر معرفی شده‌اند. در اینجا به دو نمونه اشاره می‌کنم:

میان دیدگاه قرآن کریم که «ازخودبیگانگی» انسان را ناشی از «فراموش کردن خدا» می‌داند (نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ)،  و دیدگاه کسانی که «اعتقاد به خدا» را پیامد «ازخودبیگانگی» انسان می‌شمارند، مقایسه کنید.

به گفته برخی از نویسندگان: «گفتن اینکه شر سلبی و عدمی است، در درجه اول بازی با کلمات به نظر می‌رسد. آیا جنگ عدمی است (نبود صلح) یا صلح عدمی است (نبود جنگ)؟ هر گزینه‌ای را که بپذیریم به اندازه دیگری واقعیت دارد». این دیدگاه را بررسی کنید.

 

محدودیت‌های پژوهش:

این پژوهش همانند هر پژوهش دیگری با مشکلات و موانعی نیز رو‌به‌رو بوده که فرصتی برای پرداختن به آنها نیست. مهم‌ترین مانع برای انجام پژوهش به نظر من، مانع انگیزشی است. پژوهش در نظام آموزشی حوزه و دانشگاه غریب است و کار افراد بیکار به حساب می‌آید.

نویسنده

حسن یوسفیان

سال نشر

۱۳۸۹

تیراژ

۵۰۰۰۰ چاپ اول تا هشتم

نوبت چاپ

هشتم

تعداد صفحات

۴۵۲

شابک

۹۷۸-۹۶۴-۵۳۰-۴۳۲-۲

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تقدیر در سیزدهمین کتاب سال حوزه

ناشر

سمت,

موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “کلام جدید”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت + چهارده =