شئون معصوم و نقش آن در استنباط

مدیریت حوزه علمیه قم

یکی از مباحث فلسفه فقه که به‌طور شایسته مورد بررسی قرار نگرفته، شئون معصوم است. شأن به‌معنای جایگاه وضعی معصوم است که از آن مجموعه‌ای از احکام تکلیفی ناشی می‌شود.
دو هدف در این پژوهش دنبال می‌شود: هدف اول، استقصای شئون معصوم است. اندیشوران اسلامی یا توجه کافی به بحث شئون نداشتند یا بیشتر به چند شأن تبلیغ، ولایت و قضاوت توجه کرده‌اند. اما در این تحقیق سعی شده شئون بسیاری (14 شأن) مورد بررسی قرار گیرند و به‌صورت روش‌مند ابتدا پیشینه و سپس تعریف، ادله و قلمروِ هر شأن بیان شوند.
هدف دوم، بررسی نقش شئون در مرحله استنباط و پس از آن است، امری که تاکنون مورد بحث به این روش قرار نگرفته است.
شئون معصوم در استنباط حداقل پنچ گونه تأثیر دارد: تأثیر در تعیین موضوع، شناخت سیره نظری و عملی معصوم، استظهار اولی (کشف حکم)، استظهار ثانوی (جمع عرفی) و حل تعارض ادله.
شئون معصوم بعد از استنباط حداقل دو نقش دارد: کیفیت اجرای احکام، تزاحم.
تأثیر شئون معصوم در تعیین موضوع حداقل چهارگونه است: شناخت موضوع، تغییر و تبدیل موضوع، تعمیم موضوع، کشف مصادیق جدید.
تأثیر شئون معصوم در استظهار اولی و کشف حکم حداقل ده گونه است:تمییز احکام شرعی از غیرشرعی، عمومی از اختصاصی، دائمی از موقت، ثابت از متغیر، الزامی از غیرالزامی، مولوی از ارشادی، ولایی از غیرولایی، عبادی از غیرعبادی، شناخت سنخ احکام، شناخت میزان فتوا به استحباب و عدم کراهت.
تأثیر شئون معصوم در استظهار ثانوی حداقل سه گونه است: رتبه‌بندی احکام، عدم حمل بر نسخ، بیان جواز عمل.
نتیجه ای که از این پژوهش به دست آمد عبارت است از اینکه: 1. معصوم تنها یک شأن یا سه شأن (تلقی مشهور) ندارد بلکه معصوم دارای شئون متعددی است. 2. این شئون می تواند در استنباط نقش داشته باشد؛ پس بر مجتهد لازم است پیش از فتوا، ابتدا مشخص کند نص از چه شأنی صادر شده و با در نظر گرفتن نوع شأن معصوم استنباط نماید. استنباط بر اساس شئون در برخی از موارد متفاوت با استنباط غیر ناظر به شئون است.

موضوع:

شئون معصوم

مخاطبان اصلی:

دانشوران تخصصی فقه و اصول

مسائل اصلی:
سؤال اصلی: این تحقیق دارای دو سؤال اصلی است:
۱. شئون معصوم چه می‌باشند؟
۲. تأثیر شئون معصوم بر استنباط چه می‌باشد؟ به عبارت دیگر از کدام شأن می‌توان حکم فقهی (حکم فرازمانی و فرامکانی) استنباط کرد و کدام شأن به صورت مستقیم نمی‌تواند مستند استنباط حکم فقهی باشد؟
نسبت به سوال اول این پرسش ها مطرح است که آیا معصوم شئون متعدد دارد؟ بر فرض تعدد شئون، آیا شئون معصوم محدود به سه شأنی است که عده ای از فقیهان شمرده اند (تبلیغ، ولایت و قضاوت) یا شئون دیگری را می توان برای معصوم اثبات کرد، ادله و قلمرو این شئون چیستند؟
نسبت به سوال دوم این پرسش ها قابل طرح می باشند که شئون معصوم چه تأثیری بر استنباط دارد آیا تأثیر آن مستقیم است یا غیر مستقیم یا اصلاً نقشی در استنباط ندارد؟ شئون مؤثر بر استنباط حکم فقهی (فرا زمانی و فرا مکانی) چه می باشند؟ شئون مؤثر در استنباط حکم غیر فقهی (حکم زمان مند – مکان مند) چیستند؟ آیا از این گونه شئون می توان حکم دائمی استنباط کرد؟
سؤال‌های فرعی:
برخی از مهم‌ترین سؤال‌های فرعی عبارتند از:
۱. شأن ابلاغ وحی، تفسیر وحی و تشریع احکام چیستند؟
۲. شأن تفریع و تطبیق چه تفاوتی دارند؟
۳. مقصود از شأن ولایت و رهبری، حکومت و اجرای احکام و قضاوت چیست؟
۴. مراد از شأن عرفی ـ عادی، ارشادی ، اخلاقی ـ تربیتی، اختصاصی، نقل تاریخ، خبردادن از غیب، و… چیست؟ ادله اثبات آنها چه می‌باشد؟
۵. چه شئونی در استنباط اثر دارد؟ نوع اثرگذاری شئون در استنباط چگونه است (مستقیم یا غیر مستقیم)؟
۶. آیا معصوم دارای شئونی هست که در استنباط مؤثر نباشد؟

اهداف:
۱. شناسایی کامل تر شئون معصوم با استقصای شئون معصوم و بررسی آنها تا حد امکان برای استنباط دقیق تر؛
۲. توجه به مباحث فلسفه فقه؛ از جمله بحث شئون معصوم؛
۳. به کارگیری این بحث توسط فقیهان به صورت همه جانبه در استنباط؛ این هدف با بررسی چگونگی اثرگذاری شئون معصوم در استنباط، در مرحله اثبات دلیل و مخصوصاً دلالت دلیل، قابل دستیابی است .

نتایج:
معصوم دارای شئون گوناگونی است که عبارتند از: ابلاغ وحی، تفسیر وحی، تشریع احکام، تفریع، تطبیق، ولایت و رهبری، حکومت و اجرا، قضاوت، اخلاقی ـ تربیتی، عرفی ـ عادی، ارشادی، بیان واقعیات، اختصاصی، نقل تاریخ، خبردادن از غیب و… .
برخی از شئون معصوم در استنباط مؤثر و برخی دیگر نقشی در استنباط ندارند. شش شأن آخر در استنباط اثری ندارند. شئونی که در استنباط مؤثرند دو قسم‌اند: شئونی که به طور مستقیم در استنباط حکم فقهی مؤثرند؛ یعنی از آنها می‌توان حکم فرازمانی و فرامکانی استنباط کرد. سه شأن اول از این قسم هستند.
سایر شئونی که در بالا نام برده شد به صورت غیر مستقیم در استنباط نقش دارند؛ بدین معنا که از آن شئون به صورت مستقیم حکم موقت (زمان‌مند و مکان‌مند) استنباط می‌شود و به صورت غیرمستقیم یعنی ضمیمه‌کردن اصول و قواعد تعمیم حکم مانند تنقیح مناط و… می‌توان حکم دائمی استنباط نمود.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
۱. استقصای شئون معصوم، تعریف هر یک از شئون و بیان ادله اثبات آنها؛
۲. بررسی شئون معصوم به طور مبسوط و تفاوت میان آنها؛
۳. مطرح‌کردن شئون معصوم به عنوان مرحله‌ای از مراحل استنباط؛
۴. بررسی نقش شئون معصوم بر استنباط به عنوان یک پژوهش مستقل؛
۵. برجسته‌سازی مباحث فلسفه فقه و توجه ویژه به مباحث کلامی ـ فقهی در فرایند استنباط فقهی، یعنی مباحثی که پس از مکتب بغداد نزد فقیهان کمرنگ شده بود.

دیدگاه‌های دیگر در مورد مسئله اصلی:
تلقی رایج آن است که شئون معصوم محدود به یک یا سه شأن است. نگارنده در این پژوهش ۱۴ شأن استقصا کرده است با نگاه فلسفه فقهی در استنباط باید مد نظر گرفته شود و نصوص با توجه به تمام شئون خوانش شوند.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
۱. بررسی تمام شئونی که می تواند در استنباط موثر باشند
۲. بررسی شئونی که در اصول می تواند نقش داشته باشد
۳. بررسی شئون معصوم در علوم دیگر مانند استنباط گزاره های اخلاقی، تاریخی، کلامی و…

محدودیت‌های پژوهش:
تازه و نو بودن عنوان پژوهش

نویسنده

سید محمد رضی آصف آگاه

تقدیرنامه و جوایز

برگزیده در هجدهمین همایش کتاب سال حوزه

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “شئون معصوم و نقش آن در استنباط”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 + نوزده =