جلد پشتی
داخل رو نگاه کنید

روانشناسی تحول دینداری

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، سازمان سمت، شورای عالی انقلاب فرهنگی

روانشناسی رشد دینداری به عنوان یک حوزه مطالعاتیِ زیر مجموعه روانشناسی دین، به منظور پاسخ به این پرسش اصلی: مسیر رشد دینداری  از کودکی تا بزرگسالی کدام است؟ شکل گرفته و گسترشی در حجم یک شاخه علمی مستقل پیدا کرده است. در ذیل پرسش اصلی فوق پرسش های فرعی متعدد و متنوعی مطرح شده است: کودک و نوجوان چه تصویری از خدا در ذهن خود خلق می کنند و مشتمل بر چه مراحلی است؟ مراحل تفکر دینی کدام است؟ فهم انسان از مفاهیمی مانند ایمان، دعا، نبوت، انگیزه دینی، داوری دینی، احساس دینی، کلیسا و مسجد، کتاب مقدس در طول زندگی چگونه متحول می شود؟ رابطه باورهای دینی والدین – کودک چگونه است؟ عوامل اجتماعی، تاریخی و وقایع مهم زندگی در تعامل با عوامل شناختی و عاطفی و گرایشی چگونه  بر تغییرات در شناخت، احساس و رفتار دینی در فراخنای زندگی اثر گذار است؟

در پاسخ به پرسش هایی نظیر پرسش های فوق در طول هفت دهه گذشته، پژوهش های فراوانی از منظر روانشناختی انجام گرفته که منجر به عرضه نظریه های متعددی در این حوزه شده است.  نظریه های غربی را از یک منظر می توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته نخست نظریه هایی است که پدیده رشد دینداری را از منظر روان‌شناسی و بدون در نظر گرفتن ابتنای آنها بر جهان‌بینی مسیحی مطالعه کرده اند؛ دسته دوم نظریه هایی است که پدیده رشد دینداری را از منظر روان‌شناسی و مبتنی بر جهان‌بینی مسیحی مطالعه کرده اند و تلاش کرده اند تا دیدگاه های سازوار با جهان بینی مسیحی ارائه کنند.

در ایران نیز دو نوع پیشینه پژوهشی دیده می‌شود: پیشینه نخست که منشأ آن را بایستی در قرآن و روایات جستجو کرد، به وسیله عارفان و برخی مفسران در قالب نظریه‌هایی درباره مراحل رشد دینداری و ایمان ارائه شده است.  پیشینه دوم که با الگو گیری از جریان روانشناسانه  رشد دینداری در غرب انجام شده و ناظر به نیازهای نهادهای آموزشی، مربیان و مبلغان دینی در دوره معاصر به دانش روانشناسانه رشد دینی جهت مداخله موثر در فرایند تربیت دینی است. ویژگی نتایج این دسته پژوهش‌ها این است که با غفلت پژوهشگر از وجود مبانی دین‌شناختی مسیحی و مبانی مادیگرانه و سکولاریستی در این نظریه ها، از آنها تاثیر پذیرد و نتایجی ارائه شود که با دیدگاه های اسلامی ناسازگار باشد.

کتاب پیش‌رو به منزله مقدمه‌ای بر بومی ـ اسلامی اندیشی در فرایند تولید دانش بومی و اسلامی روان‌شناسانه رشد دینداری، به معرفی و نقد چهار جریان پژوهش نظریه‌پردازی که دو جریان مربوط به حوزه تمدنی غرب و دو جریان مربوط به حوزه تمدنی ایران و اسلام است، می پردازد و در خاتمه کتاب نیز پیشنهادهایی برای بومی و اسلامی اندیشیدن و تولید دانش روان‌شناسانه رشد دینداری ارائه می‌کند.

با در نظر گفتن اهداف فوق؛ بخش‌ها و فصول کتاب به صورت زیر ساماندهی شده است:

فصل اول به ماهیت و قلمرو رشد دینی اختصاص یافته است و در واقع مرجعی برای فهم فصول بعدی است. دین در کاوش های روانشناختی چگونه تعریف می شود. فرایندهای بنیادین روانشناختی برای تبیین رشد دینداری کدام است، حوزه ی مطالعاتی روانشناسی رشد دینی چگونه تعریف می شود و دارای چه تاریخچه ای است، مجموعه ی مباحثی است که تصویر مطلوبی از حوزه ی روانشناسی رشد دینی را در مطلع کتاب برای خوانندگان فراهم می کند.

بخش اول کتاب به گزارش و نقد رویکرد شناختی مطالعات رشد دینداری اختصاص یافته و نظریه‌های پیاژه، گلدمن، الکیند، فولر و اسر وگماندر در قالب پنج فصل (فصل 2ـ5) آورده شده است.

بخش دوم به گزارش و نقد مطالعات رشد دینداری از منظر اجتماعی می‌پردازد و سه فصل (فصل 7ـ9) به آن اختصاص یافته است.

بخش سوم به گزارش و نقد رشد دینداری از منظر احساسی و انگیزشی می‌پردازد و مشتمل بر نظریه‌های هارمز (فصل دهم) و نظریه مدو و کاهو (فصل یازدهم) می‌باشد. سه بخش فوق(اول، دوم و سوم) به گزارش نظریه هایی اختصاص داشت که پدیده  رشد دینداری را در چارچوب نظریه های روان شناختی رشد انسانی مطالعه کرده و ناظر به انطباق نظریه ها با جهان بینی مسیحی نبوده است.

بخش چهارم به تلاش‌های عالمان و معتقدان مسیحی برای مسیحی‌سازی دانش روان‌شناسی رشد دینداری اختصاص یافته است و هدف از آن آگاهی از تجارب آنها در مسیحی‌سازی دانش روان‌شناسی رشد دینداری و آنگاه استفاده از این تجارب در بومی‌سازی و اسلامی‌سازی دانش است.

بخش پنجم به بیان پیشینه دانش روان‌شناسی رشد دینداری در ایران اختصاص یافته است. در فصل چهاردهم به پیشینه مطالعات عرفانی و تفسیری در زمینه مراحل رشد دینداری پرداخته شده است. فصل پانزدهم به پیشینه مطالعات روان‌شناسانه رشد دینداری می‌پردازد و پیشینه کمی بیش از دو دهه گزارش می‌شود. هدف از این دو بخش نشان دادن ظرفیت‌هایی است که در منابع خودی برای بومی و اسلامی‌سازی دانش روان‌شناسانه رشد دینی وجود دارد.

مبتنی بر ارزیابی های انجام شده، خاتمه کتاب نیز مشتمل بر پیشنهاد هایی است که می تواند به محققان در پیشبرد جریان تولید دانش بومی و اسلامی روان‌شناسانه رشد دینداری در ایران کمک کند.

با نظر به تعدد و تنوع نظریه ها و عدم امکان گزارش تمام آنها، با لحاظ معیارها و جهت‌گیری‌های زیر، پژوهش ها و نظریه‌ها گزینش و در ذیل هر بخش آورده شد.

جهت گیری نگاه به پدیده دینداری از منظرهای شناختی، اجتماعی، انگیزشی و عاطفی به گونه ای که از در کنار هم قرار دادن آن ها، فهمی نسبتا جامع نسبت به رشد دینداری فراهم  شود.

جهت گیری گزینش نظریه ها به گونه ای از در کنار هم قرار دادن آن ها، رشد دینی از دوره ی طفولیت تا دهه هفتم و هشتم زندگی تبیین شود و دیدگاهی نسبتا جامع نسبت به رشد دینداری در گستره  زندگی از تولد تا پیری فراهم شود.

جهت گیری انتخاب نظریه ها به گونه ای که موضوعات مختلف دینی ( نظیر تصور خدا، ایمان، دعا و …) را شامل شود.

جهت گیری بیان تفصیلی برای نظریه هایی که از برجستگی و اهمیت بیشتری برخوردار بوده اند و بیان اجمالی برای نظریه هایی که از نظر صاحب نظران این حوزه  کم اهمیت تر تلقی شده اند.

موضوع: تحول دینداری

مخاطبان اصلی:

اساتید و دانشجویان ارشد و دکترای رشته روانشناسی دین، مربیان تربیت دینی و عموم مبلغان

 

مسائل اصلی:

مسیر رشد دینداری  از کودکی تا بزرگسالی کدام است؟

۲. کودک و نوجوان چه تصویری از خدا در ذهن خود خلق می کنند و مشتمل بر چه مراحلی است؟ مراحل تفکر دینی کدام است؟

فهم انسان از مفاهیمی مانند ایمان، دعا، نبوت، انگیزه دینی، داوری دینی، احساس دینی، کلیسا و مسجد، کتاب مقدس در طول زندگی چگونه متحول می شود؟ رابطه باورهای دینی والدین – کودک چگونه است؟

۴. عوامل اجتماعی، تاریخی و وقایع مهم زندگی در تعامل با عوامل شناختی و عاطفی و گرایشی چگونه  بر تغییرات در شناخت، احساس و رفتار دینی در فراخنای زندگی اثر گذار است؟

 

اهداف:

کتاب در راستای دستیابی به اهداف زیر تدوین شده است؛

۱. شناساندن چهار جریان اصلی پژوهش و نظریه‌پردازی در حوزه مطالعات رشد دینداری؛ این چهار جریان که دو جریان آنها مربوط به غرب و دو جریان آن مربوط به ایران است عبارت است از:

الف) جریانی در غرب که پدیده رشد دینداری را از منظر روان‌شناسی و بدون در نظر گرفتن ابتنای آنها بر جهان‌بینی مسیحی مطالعه می‌کنند.

ب) جریانی در غرب که تلاش می‌کند پدیده رشد دینداری را از منظر روان‌شناسی و مبتنی بر جهان‌بینی مسیحی مطالعه کند.

ج) جریان عرفانی که در تمدن اسلامی با الهام از آیات و روایات مراحل رشد ایمان و دینداری را بررسی می‌کنند.

د) جریانی در ایران که رشد دینداری را از منظر روان‌شناسی بررسی می‌کنند.

۲. شناساندن نقاط قوت و ضعف و ظرفیت‌ها و محدودیت‌های چهار جریان فوق

۳. راهکار پیشبرد تولید دانش بومی و اسلامی روان‌شناسانه رشد دینداری مبتنی بر نقاط قوت و ضعف

 

نویسنده

محمود نوذری

سال نشر

۱۳۹۶

تیراژ

۱۵۰۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۳۰۰

شابک

۱-۲۰۰-۲۹۸-۶۰۰-۹۷۸

تقدیرنامه و جوایز

شایسته تقدیر در بیستمین همایش کتاب سال حوزه

ناشر

سمت,

شورای عالی انقلاب فرهنگی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “روانشناسی تحول دینداری”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هجده − 2 =