تصحیح و منبع شناسی کتاب الملهوف

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

کتاب الملهوف مشهور به لهوف از مقتل‌هایی است که در سده‌های اخیر شهرت زیادی یافته و حتی محققان و عاشوراپژوهان به عنوان یکی از منابع واقعه عاشورا بدان نگریسته‌اند. البته مؤلف آن سید ابن طاووس که از عالمان پرکار و مشهور امامیه است، آن را نه به عنوان اثری تاریخی و گزارش دقیق واقعه کربلا،بلکه به منظور ایجاد حزن بر سیدالشهدا و یاران مظلومش به رشته تحریر در آورده است. با توجه به اهتمامی که به این کتاب می‌شود و با عنایت به کتابخانه بزرگی که ابن‌طاووس در اختیار داشته، لازم است منابع لهوف بررسی و منشأ اخبار و روایات این کتاب روشن شود. پرسش این است که ابن‌طاووس در لهوف از چه منابعی بهره برده و بدانها اعتماد کرده است؟
نگارنده پس از شروع این بررسی متوجه اختلاف نسخ این کتاب شد و برای اطلاع صحیح از منابع کتاب لازم بود نسخه‌های آن نیز بررسی شود. از این رو با استفاده از 57 نسخه خطی و چندین چاپ سنگی لهوف، متنی از این کتاب ارائه شد که با چاپ‌های رایج تفاوت‌هایی دارد.
از حدود 80 نسخه خطی و دست کم 10 چاپ سنگی لهوف اطلاع داریم. آمار عبارت‌های مورد اختلاف که امروزه در چاپ‌های لهوف رایج است تنها در4 تا 28 نسخه از 57 نسخه‌ای که مبنای این پژوهش بوده، وجود دارد.
کتاب لهوف برای تأمین هدفی که مؤلف داشته (یعنی گریه بر سیدالشهداء) اثری ارزشمند و موفق است، اما با توجه به روش‌های علم تاریخ تدوین نشده است. در عین حال نباید از لهوف عبور کرد و باید آن را آخرین اثر برای مراجعه در موضوع مقتل سیدالشهدا قرار داد.

تصحیح و منبع شناسی کتاب الملهوف سید ابن طاووس با استفاده از ۵۷ نسخه خطی

موضوع:
تصحیح و منبع شناسی یک مقتل

مخاطبان اصلی:
محققان و عاشورا پژوهان

مسائل اصلی:
پژوهش حاضر به دنبال پاسخی برای این پرسش‌هاست:
۱ـ سید ابن‌طاووس برای تدوین کتاب لهوف از چه منابعی استفاده کرده است؟
۲ـ روش او در بهره‌گیری از این منابع چه بوده و گزارش واقعه کربلا در کتاب او چه روند و رویکردی داشته است؟
۳ـ نسبت این کتاب با آثار مشابه و معاصر وی چیست؟
۴ ـ روایت ابن‌طاووس از نهضت حسینی چه ویژگی‌هایی دارد و اصول حاکم بر آن کدام است؟

اهداف:
هدف اصلی کتاب، منبع‌شناسی لهوف است. اینکه روشن شود سید از چه منابعی بهره گرفته، از ضرورتهای تحقیقات تاریخی و عاشوراپژوهی است. البته برای ارائه نسخه ای الگو که بتوان منبع شناسی را بر آن استوار کرد مراجعه‌ای به نسخه‌های این کتاب شد تا متنی نزدیک‌تر به صحت ارائه شود.

نتایج:
در یک نگاه کلی و با دقت در چگونگی نقل‌های لهوف می‌توان گفت روش این کتاب، روایت دقیق و مستقیم از منابع نیست، بلکه واسطه‌ای در کار بوده و مؤلف با افزودن و کاستن از مطالب آن کتابِ واسط به تدوین مقتلی دست زده است.
از آنجا که لهوف کتاب تاریخی نیست، ابن‌طاووس هیچ‌گاه از منابع خود نام نبرده و به واژه‌هایی مانند «قال» و «روی» بسنده کرده است. تنها در مواردی که محل اختلاف نسخه‌هاست به نام منبع یا مؤلف یا راوی اشاره شده و حتی گاه سند ارائه شده است. همین اختلاف شیوه شاهدی است بر عدم اصالت اضافات برخی نُسَخ.
ابن‌طاووس از دو کتاب فتوح ابن‌اعثم و مقتل خوارزمی تأثیر غیر مستقیم گرفته و روایات لهوف به این دو کتاب نزدیک‌تر است. به همین جهت رویکرد داستانی و خطابی کتاب نیز بسیار مشهود است؛ زیرا اولی رویکردی داستانی دارد و دومی روشی خطابه‌ای.
لهوف رویدادهای بعضی از منازل راه کربلا را با هم آمیخته و سبب شده است اختلاف‌هایی در نقل گزارش‌ها ایجاد شود.
دسته‌ای از مطالب لهوف در هیچ‌یک از منابع پیش از زمان ابن‌طاووس یافت نشد و منحصر به نقل اوست. در برخی از این موارد منحصر، هم‌شهری و معاصر وی ابن‌نما در مثیر الاحزان نیز با او همراه است.
توجه به خواب و امور شگفت اعم از کرامت و خوارق عادت همچنین گزارش به سبک ادبی و مسجّع، از دیگر ویژگی‌های لهوف است که در انتخاب منابع وی تأثیر داشته است.
ابن‌طاووس یا راوی اصلی کتابی که لهوف از روی آن تدوین شده، اخبار و گزارش‌ها را بهم آمیخته و با تلفیق چند روایت، گزارشی نو به دست داده که گاه با وقایع تاریخی سازگاری ندارد.
متأسفانه نسخه‌ای که به دست مؤلف یا در زمان او نوشته شده باشد وجود ندارد. نسخه‌های موجود دارای کم و زیاده‌های فراوان است. مجموع موارد اختلافی که در بیشتر نُسخ نیست، به چندین صفحه (۲۰۰۰ کلمه) می‌رسد و اکثر قریب به اتفاق آنها مربوط به پیش‌گویی شهادت امام حسین(ع) یا اطلاع آن حضرت از جزئیات مرگ خود است.

ویژگی های ممتاز و انحصاری اثر:
با بهره‌گیری از نسخه‌های کهن و معتبرتر از میان ۵۷ نسخه خطی متن کامل لهوف با تصحیحی انتقادی در بالای صفحات درج شده که این در کارهای مشابه نیست.
بررسی ارتباط لهوف با مثیر الاحزان ـ اثر ابن‌نما هم‌عصر و هم‌شهری ابن‌طاووس ـ که با همدیگر مشترکات و مشابهات زیادی دارد، اما نمی‌توان گفت یکی از روی دیگری نوشته شده، بلکه شواهدی نشان می‌دهد که هر دو مقتل، تحریری از یک کتاب دیگرند و از آن اثر سوم اطلاعی نداریم.

دیدگاه های دیگر در مورد مسئله اصلی:
تنها چاپ تصحیح‌شده‌ای که از لهوف سراغ داریم، به همت مرحوم فارس حسّون (ابراهیم تبریزیان) انجام شد. وی سه نسخه را برای تصحیح خود مبنا قرار داد که عبارتند از: ۱ـ نسخه خطی سال ۱۱۱۷ کتابخانه آستان قدس، ۲ـ چاپ نجف و ۳ـ نقل مرحوم مجلسی از لهوف در بحارالانوار. به رغم ارزش این چاپ و برتری آن بر چاپ‌های معمول کتاب لهوف، متأسفانه اشکالاتی در آن وجود دارد که نمی‌توان به طور کامل بدان اعتماد کرد. چون بخشی از تکیه آن بر چاپ مشهور نجف است که اضافات و اشکالات آن کم نیست.

محورهای پیشنهادی برای پژوهشگران:
بررسی برخی روایات لهوف که در هیچ منبع دیگری نیامده است همچنان می‌تواند جای کار داشته باشد.

محدودیت‌های پژوهش:
در بخش نسخه شناسی و تصحیح، نبود نسخه هایی که نزدیک به دوره مولف باشد یا ابهام در برخی از این نسخه ها محدودیت‌هایی را برای تحقیق ایجاد کرد.

نویسنده

مصطفی صادقی کاشانی

سال نشر

۱۳۹۵

تیراژ

۷۵۰

نوبت چاپ

اول

تعداد صفحات

۳۲۴

شابک

۹۷۸-۶۰۰-۱۹۵-۲۸۰-۷

ناشر

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

نقد و بررسی

هیچ دیدگاهی هنوز نیست.

اولین نفری باشید که نظر می دهید “تصحیح و منبع شناسی کتاب الملهوف”

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

چهار × چهار =