سلسله نشست های گفتمان علمی انقلاب اسلامی

دبیرخانه انجمن های علمی حوزه با همکاری مسجد پردیسان برگزار می کند

سلسله نشست های گفتمان علمی انقلاب اسلامی

موضوع نشست: جریان شناسی سلفیه معاصر
استاد: حجت الاسلام والمسلمین دکتر فرمانیان
زمان: چهارشنبه 16 تیر ماه 1400 بعد از نماز مغرب و عشاء
مکان: شهرک پردیسان قم – مسجد خاتم

لینک: abarat.tv (ترافیک رایگان) www.heyatonline.ir/heyat/3001

گزارش نشست؛

از سلسه نشست های طرح گفتمان علمی انقلاب اسلامی  نشست اخیر در روز چهارشنبه 16/04/1400 پس از نماز مغرب و عشاء در مسجد خاتم الانبیاء شهرک پردیسان قم برگزار شد. موضوع نشست «جریان شناسی فکری-فرهنگی سلفی گری معاصر» بود که توسط جناب حجت الاسلام دکتر مهدی فرمانیان استاد و عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب ارائه گردید. دکتر فرمانیان از جمله پژوهشگرانی است که سال ها در زمینه فرق اسلامی مشغول تحقیق و پژوهش می باشند. ایشان در این نشست به شرح و تبیین جریان سلفی گری معاصر بر اساس کتاب تألیفی خود در این موضوع و گفتند:

با مراجعه به کتب ملل و نحل و فرق و مذاهب می توان به این نتیجه رسید که تا ظهور ابن تیمیه (متوفی 728ق.) مکتبی به نام سلفیه در تاریخ وجود نداشته و ایشان مؤسس مکتب سلفیه است؛ اما از آن جهت که برداشت ها و تفاسیر جدید خود را به نام سلف مطرح کرد، برای بسیاری ار اهل سنت و برخی نویسندگان شیعه، مسئله مشتبه شد و نویسندگان متعددی، ایجاد مکتب سلفیه را، همان طور که ابن تیمیه می پسندید، تا دوران صحابه پیش بردند و عملاً به گسترش اندیشه های ابن تیمیه و سلفیه کمک کردند؛ اما آنچه امروز به عنوان تفکرات سلفیه مطرح می شود، همان تفاسیر و برداشت های اشتباه ابن تیمیه از مفاهیمی همچون «توحید»، «سنت» و «بدعت» است که متأسفانه به اسم سلف مطرح می شود. اما از آن جهت که ابن تیمیه پیرو اعتقادات اصحاب حدیث است، تمامی عقاید اصحاب حدیث را می پذیرد. به پیروی از ابن تیمیه، بیشترِ سلفیان، به ویژه وهابیت، حدیث گرا بودند و همه عقاید اصحاب حدیث را پذیرفته اند.

ایشان بیان داشتند که برای فهم بهتر تفکر تکفیری‌ها باید تفکر سلفی‌ها را شناخت. اختلاف در مباحث احکام باعث ایجاد مذاهب فقهی شد و امروز 10 فرقه فقهی در جهان اسلام وجود دارند. اهل سنت یکی از این سه تفکر کلامی اشعری، ماتریدیه و اهل حدیث پیروی می​کنند. تفکر اشعری بیشترین تعداد پیروان را از میان اهل​سنت دارد. در حال حاضر 450 میلیون اشعری در جهان اسلام داریم. این تفکر به شدت مخالف سلفی‌ها و وهابی‌ها است و سلفی​ها نیز مخالف اشاعره هستند. اکثر شافعیان و مالکیان جهان اشعری مسلک هستند.

رئیس دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب در خصوص ماتریدیه فرقه دیگر اهل سنت، گفت: این فرقه طرفداران امام ابومنصور ماتریدی هستند که هزار سال قدمت دارد. اکثر حنفی​ها طرفدار این فرقه هستند و می‌توانیم بگوییم 500 میلیون ماتریدی در جهان اسلام وجود دارند. اینها نیز مخالف سلفیت و وهابیت هستند. وهابی‌ها نیز در مقابل آن​ها را رد می‌کنند. طیف دیگر تفکر اهل سنت در طول تاریخ اهل حدیث هستند که مخالف عقل​گرایی، ضد تأویل و ظاهرگرا هستند. این گروه پیش‌قراول و پتانسیل فکری وهابیت هستند و وهابیت از دل این گروه بیرون آمد. امروز 250 میلیون سلفی در جهان اسلام پیدا شده‌اند، گفت: تکفیری‌ها از دل این سلفی‌ها به وجود آمدند که خود را مسلمان و دیگران را کافر می‌دانند. اینها به صورت پراکنده امروز در جهان اسلام حضور دارند..

رئیس مؤسسه مطالعات بنیان دین خاطرنشان​کرد: در حال حاضر 500 میلیون صوفی داریم که پتانسیل خوبی برابر وهابیت به شمار می‌روند و وهابیت آنها را به طریق اولی مشرک می‌داند چرا که قائل به توسل و شفاعت و استغاثه به اولیای الهی است و گاه بیشتر از شیعه این تفکرات را عملیاتی می‌کنند و گاه شیعه نیز آنها را نمی‌پذیرد. بنابراین یک ظرفیت 800 میلیونی در میان اهل سنت و یک ظرفیت 500 میلیونی از صوفیه داریم که مخالف وهابیت هستند.

دکتر فرمانیان در بخش دیگری از سخنان خود گفت: علاوه بر 4 مذهب فقهی اهل سنت (شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی) متأسفانه گروه جدیدی به وجود آمده است که تقلید را حرام می‌داند و معتقد است خود باید با استناد به کتاب و سنت اجتهاد کنیم. بسیاری از جریان‌های اهل سنت با این گروه مخالف هستند.

ایشان در ادامه در خصوص زمینه‌های ایجاد تفکر سلفی در جهان اسلام گفت: این تفکر از فردی به نام ابن تیمیه در قرن هشتم که از اصحاب حدیث و حنبلی مذهب بود به وجود آمد. سلف نزد اهل سنت به معنی صحابه و تابعین است. از این رو عنوانی بسیار مقدسی به شمار می‌رود. ابن تیمیه اعلام کرد که تفکرات اصحاب حدیث همان تفکر سلف است. وی علاوه بر این ادعا دو مبنای دیگر معناشناختی نیز ایجاد کرد که یکی توسعه در مفهوم عبادت بود و دیگری تغییر مفهوم اجتهاد بود.

وي توضیح​داد: این تیمیه عبادت را نهایت ذلت و محبت معنا کرد که ویژه خداست و آن را نسبت به دیگران شرک اعلام کرد. از این رو همه مصادیق احترام به اولیای الهی از نظر او مصداق شرک معرفی شدند. ابن‌تیمیه در حالی این  تفکر را به سلف نسبت داد که تا قرن 8 هیچ کدام از این تفکرات در کتب اعتقادی اهل سنت وجود ندارد.

فرمانیان افزود: دیگر کار ابن‌تیمیه تغییر در مفهوم اجتهاد بود. به اعتقاد اهل سنت پس از 4 مذهب فقهی شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی مجتهد مطلق در جهان اسلام وجود ندارد. ابن‌تیمیه این تفکر را نقد و تقلید از این چهار فرقه را حرام اعلام کرد و معتقد بود هر کس خود باید به سراغ کتاب و سنت برود و اجتهاد کند. بر اساس این تفکر افرادی پیدا شدند که در جهان اسلام خود را مجتهد می‌دانستند.

وی ادامه​داد: پس از ابن‌تیمیه، تفکر او به محاق رفت و اهل‌سنت در طول 4 قرن پس از وی کتب متعددی در نقد آراء او نوشتند. تا اینکه در قرن 12 محمدبن عبدالوهاب ظهور می‌کند و رشد جریان سلفی مجدد آغاز می‌شود. محمدبن عبدالوهاب تحت تأثیر تفکرات ابن‌تیمیه قرار می‌گیرد و با افراط بیشتر آنها را در منطقه نجد گسترش می‌دهد. وی در سال 1160 قمری با محمدبن سعود رهبر سیاسی عربستان قراردادی منعقد ‌کرد که بر اساس آن او رهبری مذهبی و محمدبن سعود رهبری سیاسی عربستان را بر عهده گرفت و این قرارداد از 200 سال گذشته تاکنون باقی ماند.

این پژوهشگر در ادامه در خصوص چگونگی پیدایش داعش گفت: این فرقه تحت تفکر ابن‌تیمیه هستند. پس از حمله آمریکا به عراق، یک سلفی جهادی به نام الزرقاوی یک گروه جهادی تأسیس کرد با بن‌لادن بیعت کرد و گروه القاعده فی‌البلاد الرادفین را به وجود آورد. به اعتقاد او شیعه دشمن اصلی اسلام است. او کتابی نوشت و در آن تلاش کرد انحرافات شیعه را نشان دهد. به اعتقاد این گروه شیعه و آمریکا برای از بین بردن اسلام هم‌دست هستند، پس ما باید جلوی شیعیان بایستیم.

دکتر فرمانیان ادامه​داد: پس از الزرقاوی، ابوعمرالبغدادی دولت اسلامی در عراق را تأسیس کرد. او نیز در بیانیه‌ای شیعه را دشمن اصلی خود معرفی و کشتن آنها را جایز اعلام کرد. پس از کشته شدن وی در حمله آمریکایی‌ها به مواضع القاعده در عراق، ابوبکر البغدادی جایگزین وی شد. او رئیس دولت اسلامی عراق معرفی شد و با وقوع جنگ در سوریه و فتوای ایمن الظواهری رهبر القاعده وارد سوریه شد. شاخه‌ای از القاعده به نام جبهه‌النصره همزمان در سوریه نیز تأسیس شد که با ایجاد اختلاف بین این جبهه و ابوبکر بغدادی، رهبر القاعده(ایمن الظواهری) اعلام کرد محمد جولائی رهبری گروه را در سوریه به دست بگیرد. ابوبکر بغدادی از این دستور سرپیچی کرد و دولت اسلامی عراق و شام را به وجود آورد و این چنین داعش به وجود آمد.

طیفی از سلفی ها که واقعا نمی توان نامشان را سلفی به معنای حقیقی گذاشت، دیوبندی ها هستند. دیوبند روستایی است کنار دهلی نو. از شاه ولی الله دهلوی این فکر ایجاد شد که معاصر عبدالوهاب است. این فکر را از ابن تیمیه گرفت و در هند پخش کرد. او جمعی است بین فکر ماتریدیه، فکر صوفی و فکر سلفی. یک فکر خاصی است. یک سوم هویتشان هر کدام از این‍ها است. به معنای دقیق هم سلفی نیستند. یعنی نمی گویند فهم سلَف بر فهم ماتریدی برتری دارد. ولی چون بعضی افکار ابن تیمیه را پذیرفته اند، به نام سلفی ها می شناسندش. شاه ولی الله این فکر را در هند پخش کرد. بعد، مسلمانان هند که قیام کردند و انگلیس سرکوبشان کرد، مسلمانان از خود پرسیدند چرا ما به این جا رسیدیم؟ گفتند چون از سلف دور شدیم. تفکر سلفی توسط شاه ولی الله مطرح شده بود. آنها تابع او شدند. بعدها مدرسه ای زده شد به نام مدرسه دیوبندیه. به خاطر فشارهایی که انگلیس به مردم وارد می کرد شعبه های این مدرسه به سرعت گسترش یافت. بعد از 40 سال، هزار مدرسه وابسته برای این مدرسه ایجاد شد. استعمار انگلیس در هند، باعث شد این تفکر خیلی سریع در حوزه های اهل سنت هند که حنفی صوفی ماتریدی بود، رشد کند. یعنی شد حنفیِ صوفیِ ماتریدیِ سلفی.

دیوبندی ها عموما تکفیری نیستند ولی افراطی اند به خصوص نسبت به شیعه. چون از شاه ولی الله تا امروز، همه علمای دیوبندیه کتاب علیه شیعه نوشته اند. پسر شاه ولی الله، کتاب تحفه اثنی عشریه را به فارسی نوشت. چون 400 سال زبان فارسی، زبان اول هند بود. جریان دیوبندیه که رشد کرد از دل آن سازمان جماعة التبلیغ بیرون آمد. یکی از فارغ التحصیلان دیوبندی آمد روی منبر و گفت آی جوانها، هر جا که هستید، مهم این نیست که چه کاره اید مهم این است که هر کاره ای هستید در طول سال سه روز برای خدا بروید تبلیغ. در آن دوره فشار انگلیس هم زیاد است. آدم های متدینی که جهادی عمل می کردند، شروع کردند تبلیغ کردن. جماعة التبلیغ در میان مردم عادی رشد کرد و گسترش یافت.

استاد در انتهای جلسه در واکنش به جریانات جدید افغانستان اظهار داشتند که برای ما هدفی که طالبان از تسلط خود افغانستان دنبال می کنند تا حدی مبهم و ناشناخته است. مردم افغانستان هم اکنون مردد هستند که بین امنیت و آزادی کدام را انتخاب کنند. برای ما هم انتخاب طالبان می تواند انتخاب بین بد و بدتر یعنی آمریکا باشد. اما ما می توانیم با گفتگوی با طالبان و کشاندن آنها به سمت اعتدال به کشور افغانشتان کمک کنیم تا دیگر شاهد روی کار آمدن گروهی افراطی در افغانستان نباشیم

پنجمین نشست علمی همایش ملی جایگاه مسئولیت مدنی در حقوق کیفری ایران

15 تیر 1400

دومین نشست شورای علمی و برنامه ریزی استانی گفتمان علمی انقلاب اسلامی

15 تیر 1400

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × 3 =